Nenda kwa yaliyomo

Jamhuri ya Watu wa China

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
(Elekezwa kutoka Wachina)
Jamhuri ya Watu wa China
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó (Kimandarini)
Wimbo wa taifa: "March of the Volunteers"
     Eneo la Uchina       Madai ya eneo yake lakini hayadhibitiwi
Mji mkuuBeijing
Mji mkubwaShanghai
Lugha rasmiKimandarini cha Kawaida
Lugha ya taifaKimandarini
Kabila91.1% Wahan
8.9% Wengine
Dini
SerikaliJamhuri ya kijamaa ya chama kimoja cha Kimarxisti-Leninisti
  Katibu Mkuu wa CCP na Rais
Xi Jinping
  Waziri Mkuu
Li Qiang
Historia
  Nasaba ya kwanza kabla ya ufalme
2070 BCE
  Nasaba ya kwanza ya kifalme
221 BCE
  Katiba ya sasa
1 Januari 1948
  Tangazo la Jamhuri ya Watu
1 Oktoba 1949
Eneo
  Jumlakm2 9,596,961 km² (ya 4)
  Maji (asilimia)2.8%
Idadi ya watu
  Kadirio la 2024decrease 1,408,280,000
  Msongamano147/km2
PLT (PPP)Kadirio la 2024
  Jumla $37.072 Trilioni [1]
  Kwa kila mtu $26,310 [1]
PLT (Kawaida)Kadirio la 2024
  Jumla $18.273 Trilioni [1]
  Kwa kila mtu $12,969 [1]
HDI (2022) 0.788
juu sana
Gini (2021)35.7
SarafuRenmimbi ¥ (CNY)
Majira ya saaUTC+8 (CST)
Upande wa magariKulia
Kushoto (Hong kong)
Msimbo wa simu+86 (bara)
+852 (Hong Kong) +853 (Macau)
Jina la kikoa.cn (bara)
.hk (Hong Kong)
.mo (Macau)

Uchina, rasmi inajulikana kama Jamhuri ya Watu wa China (PRC), ni nchi kubwa iliyoko Asia ya Mashariki. Ni taifa lenye idadi kubwa zaidi ya watu duniani, zaidi ya bilioni 1.4, ikishika nafasi ya pili kwa idadi ya watu. China inapakana na nchi 14: kaskazini na Mongolia na Urusi, magharibi na Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Afghanistan, na Pakistani, kusini na India, Nepal, Bhutan, Myanmar, Laos, na Vietnam na mashariki na Korea Kaskazini. Mji wake mkuu ni Beijing na Shanghai ikiwa kitovu cha uchumi. Ikiwa na eneo la takriban kilomita za mraba milioni 9.6, China ni nchi ya nne kwa ukubwa duniani, ikiwa na mandhari mbalimbali kama milima, nyanda za juu, na pwani.

China inatawaliwa na Chama cha Kikomunisti cha China (CCP), ambacho kimeendeleza mfumo wa chama kimoja cha kisiasa tangu kuanzishwa kwa Jamhuri ya Watu wa China mwaka 1949. Chini ya mfumo huu, nchi imepitia mabadiliko makubwa, hasa kupitia mageuzi ya kiuchumi yaliyoanzishwa mwishoni mwa karne ya 20. Mageuzi haya yalibadilisha uchumi kutoka mfumo wa mipango ya kati kwenda kwenye mfumo unaoongozwa na soko, na kusababisha ukuaji wa haraka wa viwanda, mijini, na ongezeko kubwa la ushawishi wa kiuchumi duniani. Leo, China ni ya pili kwa ukubwa wa uchumi duniani kwa kipimo cha PLT(Pato la taifa) ya kawaida, na ya kwanza kwa kipimo cha Usawa wa nguvu ya ununuzi (PPP).

Mbali na kupanda kwake kiuchumi, China ina nafasi ya kipekee katika masuala ya kimataifa. Ni mwanachama wa kudumu wa Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa na inashiriki kikamilifu katika mashirika ya kimataifa kama Shirika la Biashara Duniani (WTO), kundi la BRICS, na Shirika la Ushirikiano la Shanghai (SCO). Mpango wa Ukanda na Njia (Belt and Road Initiative) ulioanzishwa mwaka 2013 unalenga kuboresha muunganiko wa kanda na ushirikiano wa kiuchumi barani Asia, Afrika, na Ulaya. Licha ya ushawishi wake unaokua, China inakabiliana na changamoto ngumu, ikiwa ni pamoja na uharibifu wa mazingira, mabadiliko ya idadi ya watu, na mvutano wa kikanda, hasa kuhusu Taiwan, Bahari ya China Kusini, na uhusiano wake na mataifa makuu duniani.

Jiografia

China ina eneo la kilomita za mraba milioni 9.6 hivyo ni nchi ya tatu au ya nne[2] kwa ukubwa duniani.

Sura ya nchi inaonyesha tabia tofautitofauti.

Upande wa kaskazini, mpakani mwa Siberia na Mongolia, kuna maeneo yabisi pamoja na jangwa la Gobi.

Kinyume chake upande wa kusini, mpakani mwa Vietnam, Laos na Burma, hali ya hewa ni nusutropiki yenye mvua nyingi inayolisha misitu minene.

Sehemu za magharibi zina milima mingi ambayo ni kati ya milima mirefu duniani kama Himalaya na Tian Shan.

Mashariki ya nchi huwa na tambarare zenye rutuba na hapa ndipo kanda lenye wakazi wengi.

Upana wa China kati ya kaskazini na kusini ni kilomita 4,200 na kati ya mashariki na magharibi ni kilomita 4,200.

Pwani ina urefu wa kilomita 14,400.

Kuna mito mikubwa; mrefu zaidi ni Yangtse (km 6,300), Hwangho au Mto Njano, Xi Jiang au mto wa Magharibi, Mekong, Mto wa Lulu, Brahmaputra na Amur. Mito hiyo yote ina vyanzo vyake katika milima mikubwa yenye usimbishaji mwingi, ikibeba maji kwenda tambarare pasipo mvua nyingi.

Jiografia hiyo ilikuwa chanzo cha kilimo cha umwagiliaji na kukua kwa madola ya kwanza.

Kutokana na madawa ya kilimo na maji machafu ya viwanda, mito na maziwa ya China hupambana na machafuko makali; mwaka 2007 ziwa Tai lilisafishwa kwa gharama kubwa mno kwa sababu maji hayakufaa tena kwa mahitaji ya binadamu (maji ya bomba).

Hali ya hewa

Kanda za usimbishaji za China

Kuna kanda 18 za hali ya hewa zinazoonyesha tofauti kubwa kati yake. Upande wa magharibi, kaskazini na kaskazini-mashariki huwa na majira yenye joto kali na baridi kali. Upande wa kusini ina tabia ya tropiki au nusutropiki. Tibet huwa na hali ya hewa kulingana na kimo chake juu ya mita 4,000.

Ramani ya usimbishaji inaonyesha ya kwamba kilimo kinawezekana katika nusu ya kusini na kusini-mashariki ya nchi tu. Upande wa kaskazini na magharibi mvua ni chache mno. Mstari mwekundu unaonyesha mpaka na juu yake usimbishaji ni chini ya milimita 390 kwa mwaka.

Historia

Maeneo yaliyotawaliwa na nasaba mbalimbali katika urefu wote wa historia ya China.

Historia ya China ni miongoni mwa nchi zilizo na historia ndefu zaidi zilizodumu kwa mfululizo duniani, ikiwa na ushahidi wa makazi ya binadamu unaofikia mamia ya maelfu ya miaka. [3] Jamii za awali za wakulima zilikua katika mabonde ya Mto Manjano na Mto Yangtze, na hatimaye kusababisha kuibuka kwa jamii changamano na dola za awali. Nasaba ya Shang (takriban 1600–1046 KK) ndiyo nasaba ya kwanza ya China inayoungwa mkono na ushahidi mpana wa akiolojia na maandishi, ikifuatiwa na Nasaba ya Zhou (takriban 1046–256 KK). [4] Katika kipindi cha Zhou, mgawanyiko wa kisiasa na maendeleo ya kielimu yalizalisha mapokeo makuu ya kifalsafa, yakiwemo Ukonfusio na Udaoshi. [5]

Mwaka 221 KK, Qin Shi Huang aliunganisha sehemu kubwa ya China na kuanzisha Nasaba ya Qin, na kuunda dola ya kwanza ya kifalme iliyokuwa na utawala mkuu wa kati. [6] Ingawa Nasaba ya Qin ilidumu kwa muda mfupi, mbinu zake nyingi za utawala ziliathiri serikali zilizofuata. Nasaba ya Han (206 KK–220 BK) ilipanua dola, ikaimarisha utawala wa kati, ikaendeleza Ukonfyushi, na ikaendeleza biashara katika njia zilizokuja kuhusishwa na Njia ya Hariri. [7] Baada ya kuanguka kwa Han, China ilipitia karne kadhaa za mgawanyiko wa kisiasa kabla ya kuunganishwa tena chini ya Nasaba ya Sui na baadaye Nasaba ya Tang (618–907), ambayo ikawa kituo kikuu cha utamaduni, biashara, na mabadilishano ya kimataifa. [8]

Nasaba ya Song (960–1279) ilishuhudia maendeleo makubwa ya kiuchumi, kiteknolojia, na kitamaduni, yakiwemo maendeleo katika uchapishaji, urambazaji, na matumizi ya baruti. [9] Baadaye China ilitekwa na Wamongolia, na Kublai Khan akaanzisha Nasaba ya Yuan mwaka 1271. [10] Nasaba ya Ming (1368–1644) ilirejesha utawala wa Wachina na kusimamia maendeleo makubwa katika biashara, kilimo, sanaa, na shughuli za baharini, yakiwemo safari maarufu za Zheng He. [11] Nasaba ya Qing (1644–1912), iliyoanzishwa na Wamanchu, ilipanua kwa kiasi kikubwa eneo la China lakini ikakabiliwa na machafuko ya ndani yaliyoongezeka na shinikizo la mataifa ya Ulaya katika karne ya 19. [12]

Vita vya Afyuni, mikataba isiyo na usawa, maasi ya ndani, na uingiliaji wa kigeni viliidhoofisha dola ya Qing. [13] Mapinduzi ya Xinhai ya mwaka 1911 yalimaliza utawala wa kifalme, na Jamhuri ya China ikaanzishwa mwaka 1912. [14] Miongo iliyofuata ilijulikana kwa mgawanyiko wa kisiasa, mapigano kati ya Kuomintang na Chama cha Kikomunisti cha China, pamoja na uvamizi wa Japani wakati wa Vita vya Pili vya Sino-Japani, ambavyo vilikuwa sehemu ya Vita vya Pili vya Dunia kwa ujumla. [15] Mwaka 1949, Chama cha Kikomunisti chini ya Mao Zedong kilianzisha Jamhuri ya Watu wa China katika China bara, huku serikali ya Jamhuri ya China ikihamia Taiwan. [16]

Chini ya Mao, China ilipitia kampeni kubwa za kisiasa na kiuchumi, zikiwemo Rukio Kubwa Mbele na Mapinduzi ya Kitamaduni, ambazo zilisababisha misukosuko mikubwa ya kijamii na kiuchumi. [17] Baada ya kifo cha Mao mwaka 1976, Deng Xiaoping aliibuka kuwa kiongozi mkuu na kuanzisha mageuzi ya kiuchumi mwishoni mwa miaka ya 1970, akiipeleka China kuelekea uchumi wa kijamaa wa soko na kuhimiza uwekezaji wa kigeni pamoja na biashara ya kimataifa. [18] Miongo iliyofuata ilileta ukuaji wa haraka wa viwanda, ukuaji wa miji, na maendeleo ya uchumi, na kuibadilisha China kuwa mojawapo ya uchumi mkubwa zaidi duniani na taifa kubwa la kisiasa, kiteknolojia, na kijeshi duniani. [16]

Siasa

Gwalide kupitia Macao, jiji la Kilatini

Serikali ya China inatawala kwa mfumo wa udikteta chini ya uongozi wa Chama cha Kikomunisti ya China. Kuna vyama vidogo pia, lakini hivi havina umuhimu wowoteː vinasimamiwa na Wakomunisti, hivyo hali halisi ni mfumo wa chama kimoja.

Kikatiba chombo kikuu ni Bunge la umma la China linalomchagua rais, serikali, mahakama kuu, kamati kuu ya kijeshi na mwanasheria mkuu. Lakini hali halisi maazimio yote ya bunge ni utekelezaji tu wa maazimio ya uongozi wa chama cha Kikomunisti.

Uongozi huo ni kundi dogo la wakubwa wa chama na jeshi. Mwanasiasa muhimu ni Xi Jinping. Kwa sasa yeye anaunganisha vyeo vya Katibu Mkuu wa Chama cha Kikomunisti, Rais wa Jamhuri ya Watu wa China na mwenyekiti wa Kamati Kuu ya Kijeshi. Kwa jumla katika mapokeo ya Kikomunisti vyeo vya chama ni muhimu kuliko vyeo vya serikali ingawa katiba na sheria inasema tofauti.

Kuna pia "maeneo yenye utawala wa pekee" ambayo ni Hongkong na Macau. Katika miji hiyo miwili, iliyokuwa makoloni ya Uingereza na Ureno, kuna uhuru wa kisiasa na wa uandishi, uchaguzi huru na upinzani kwa kiasi fulani, lakini maeneo yana tu madaraka kadhaa ya kujitawala kwa mambo ya ndani.

Demografia

Wazee wa jamhuri ya watu wa China

China ikiwa na wakazi milioni 1,400 (Januari 2020) ni nchi yenye watu wengi zaidi duniani. Historia yake yote iliona tena na tena vipindi vya njaa kutokana na idadi kubwa ya watu wake. Msongamano wa watu kwa wastani ni wakazi 145 kwa kilomita ya mraba. Lakini tofauti ziko kubwa kati ya miji mikubwa ambako milioni 115 wanakaa kwenye eneo la km² 50,000 na Tibet yenye watu 2 tu kwa kilomita ya mraba.

Zaidi ya asilimia 90 za wakazi wote wanakaa katika theluthi ya kusini-mashariki ya nchi yenye mvua ya kutosha. Ndani ya theluthi hiyo ni nusu ya Wachina wote wanaosongamana kwenye asilimia 10 za China yote, maana yake katika 10% hizi kuna msongamano wa watu 740 kwa km².

Wakazi walio wengi ni Wahan au Wachina wenyewe. Wanatumia hasa lahaja mbalimbali za lugha ya Kichina. Pamoja na Wahan kuna makabila 55 yaliyotambuliwa na serikali. Kwa jumla lugha hai ni 292 ambazo zinahusika na makundi mbalimbali ya lugha (angalia orodha ya lugha za China).

Dini

Serikali inafuata rasmi ukanamungu, lakini inaruhusu dini kwa kiasi fulani. Pamoja na hayo, dhuluma zinaendelea dhidi ya madhehebu mbalimbali. Takwimu hazieleweki, pia kwa sababu kabla ya Ukomunisti kupinga dini, hasa wakati wa Mapinduzi ya utamaduni, watu waliweza kuchanganya mafundisho na desturi za Ukonfusio, Utao na Ubuddha. Leo wanaoendelea kufanya hivyo wanakadiriwa kuwa asilimia 30-80 za wakazi. Wabuddha ni 6-16%, Wakristo (hasa Waprotestanti, halafu Wakatoliki na kidogo Waorthodoksi) ni 2-4%, Waislamu ni 1-2%.

Tazama pia

Tanbihi

  1. 1 2 3 4 "China PRC GDP profile". Iliwekwa mnamo 2025-01-30.
  2. Baada ya Urusi na Kanada ambazo ni nchi mbili kubwa zaidi, China na Marekani ni karibu sawa; kama maeneo yanayodaiwa na China bila kukubaliwa na majirani yanahesabiwa upande wake basi China ni kubwa kidogo kuliko Marekani
  3. Keightley, David N. "China – Prehistoric archaeology". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  4. Keightley, David N. "China – The Shang dynasty". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  5. Keightley, David N. "China – The Zhou dynasty". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  6. Dull, Jack L. "China – The Qin empire". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  7. Dull, Jack L. "China – The Han dynasty". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  8. Twitchett, Denis C. "China – The Sui and Tang dynasties". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  9. Shiba, Yoshinobu. "China – The Song dynasty". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  10. Morgan, David O. "China – The Yuan dynasty". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  11. Dreyer, Edward L. "China – The Ming dynasty". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  12. Spence, Jonathan D. "China – The Qing dynasty". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  13. Spence, Jonathan D. "China – Western challenge and the late Qing". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  14. "1911 Revolution and the Republic of China". US-China Institute. University of Southern California. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)[dead link]
  15. Wilbur, C. Martin. "China – The Republican period". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  16. 1 2 "China country profile". BBC News. BBC. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  17. Vogel, Ezra F. "China – The People's Republic under Mao". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  18. Vogel, Ezra F. "China – Post-Mao era and economic reform". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 12 Agosti 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)

Marejeo

Vyanzo kuhusu dini

Marejeo mengine

Viungo vya nje

WikiMedia Commons
WikiMedia Commons
Wikimedia Commons ina media kuhusu:
Serikali
Masomo
Utalii
Ramani
Dini
Media

35°N 103°E / 35°N 103°E / 35; 103

Nchi na maeneo ya Asia

Afghanistan | Armenia2 | Azerbaijan | Bahrain | Bangladesh | Bhutan | Brunei | China | Falme za Kiarabu | Georgia2 | Hong Kong3 | Indonesia | Iran | Iraq | Israel | Jamhuri ya China (Taiwan) | Japani | Kamboja | Kazakhstan | Kirgizia | Korea Kaskazini | Korea Kusini | Kupro2 | Kuwait | Laos | Lebanoni | Macau3 | Malaysia | Maldivi | Mongolia | Myanmar | Nepal | Omani | Pakistan | Palestina | Qatar | Saudia | Singapuri | Sri Lanka | Syria | Tajikistan | Timor ya Mashariki | Turkmenistan | Ufilipino | Uhindi | Urusi1 | Uthai | Uturuki1 | Uzbekistan | Vietnam | Yemen | Yordani

1. Nchi ina maeneo katika Asia na Ulaya. 2. Nchi iko Asia lakini inahesabiwa pia kati ya nchi za Ulaya kwa sababu za historia au utamaduni. 3. Eneo la pekee la China.