Ureno

Jamhuri ya Ureno República Portuguesa (Kireno) República Pertuesa (Kimirandese)
Bendera Nembo
Wimbo wa taifa: A Portuguesa ("Mreno")
Mji mkuu na mkubwa	Lisbon
Lugha rasmi	Kireno
Lugha ya taifa	Kimirandese, Lugha ya Alama ya Kireno
• Rais	Marcelo Rebelo de Sousa
• Waziri Mkuu	Luís Montenegro
Historia ya kuundwa
• Uhuru wa mkoa	24 Juni 1128
• Mkataba wa Zamora	5 Oktoba 1143
• Jamhuri yatangazwa	5 Oktoba 1910
Eneo
• Jumla	km2 92,230 (ya 109)
• Maji (asilimia)	1.2%
Idadi ya watu
• Kadirio la 2023	10,639,726
• Msongamano	115.4/km2
PLT (PPP)	Kadirio la 2025
• Jumla	▲ $536.096 bilioni
• Kwa kila mtu	▲ $50,037
PLT (Kawaida)	Kadirio la 2025
• Jumla	▲ $321.440 bilioni (ya 45)
• Kwa kila mtu	▲ $30,002
HDI (2023)	▲ 0.890 - juu
Gini (2024)	31.9
Sarafu	Euro (€) (EUR)
Majira ya saa	UTC−1 (Azores) Majira ya joto: UTC+1 (WEST)
Upande wa magari	Kulia
Msimbo wa simu	+351
Jina la kikoa	.pt

Ureno, rasmi Jamhuri ya Ureno (kwa Kireno: República Portuguesa) ni nchi ya kusini-magharibi mwa Ulaya inayopatikana katika Rasi ya Iberia. Inapakana na Uhispania upande wa mashariki na kaskazini, na imezungukwa na Bahari ya Atlantiki upande wa magharibi na kusini. Nchi hii inajumuisha pia maeneo ya ng’ambo ya Madeira na Azores katika Bahari ya Atlantiki. Ureno ina eneo la takriban kilomita za mraba 92,230, na idadi ya watu inayozidi milioni 10, ikiwa ya 88 kwa idadi ya watu duniani. Mji mkuu na mji mkubwa zaidi ni Lisbon. Ureno ni jamhuri ya kisiasa inayofuata mfumo wa serikali ya nusu-rais na ina bunge linaloitwa Bunge la Jamhuri (Assembleia da República). Lugha rasmi ni Kireno, na fedha inayotumika ni Euro (€). Nchi hii pia ni mwanachama wa Umoja wa Ulaya, Jumuiya ya Nchi zinazozungumza Kireno (CPLP), Umoja wa Mataifa, na NATO.

Ureno ina historia ndefu na lenye ushawishi lililoundwa na makazi ya awali ya Waselti na Warumi, ikifuatiwa na utawala wa Visigoth na Wamoor katika sehemu za Rasi ya Iberia. Ufalme wa Ureno ulianzishwa katika karne ya 12, na kuwa moja ya mataifa ya mwanzo kabisa barani Ulaya. Wakati wa Enzi ya Uvumbuzi katika karne ya 15 na 16, Ureno ilijenga himaya kubwa ya baharini, ikianzisha makoloni na vituo vya biashara barani Afrika, Asia, na Amerika Kusini. Ushawishi wake wa kimataifa ulipungua kwa muda, lakini uliendelea kuwa nguvu ya kikoloni hadi katikati ya karne ya 20. Mapinduzi ya Carnation ya mwaka 1974 yalimaliza utawala wa kiimla na kuanzisha mfumo wa kidemokrasia.

Uchumi wa Ureno ni uliostawi na uliotofautishwa, ukiwa na mchango mkubwa kutoka sekta ya huduma, viwanda, kilimo, na utalii. Utalii ni sekta muhimu, ikisaidiwa na miji ya kihistoria, fukwe za pwani, na maeneo ya urithi wa kitamaduni. Viwanda vinajumuisha nguo, viatu, magari, uzalishaji wa cork, vifaa vya elektroniki, na usindikaji wa vyakula, huku Ureno ikiwa mojawapo ya wauzaji wakubwa wa cork duniani. Kilimo bado kina mchango mdogo katika Pato la taifa lakini kinajumuisha mvinyo, zeituni, matunda, na uvuvi. Nchi ni sehemu ya Umoja wa Ulaya na hutumia euro kama sarafu yake.

Kijiografia, Ureno iko katika ukingo wa magharibi wa Rasi ya Iberia na ina tambarare za pwani, mabonde ya mito, na maeneo ya milima ya ndani. Mito mikuu kama Mto Tagus, Mto Douro, na Mto Guadiana huathiri makazi na kilimo. Hali ya hewa yake ni ya Mediterania kwa kiasi kikubwa, ikiwa na majira ya baridi ya wastani na mvua na majira ya joto ya joto na ukame, ingawa maeneo ya kaskazini ni baridi na yenye mvua zaidi. Bahari ya Atlantiki huathiri sana hali ya hewa, na nchi pia inajumuisha visiwa vya volkeno vya Azores na Madeira.

Kisiasa, Ureno ni jamhuri ya kidemokrasia yenye mfumo wa nusu-urais. Rais ni mkuu wa nchi, wakati Waziri Mkuu ni mkuu wa serikali na anaongoza tawi la utendaji. Mamlaka ya kutunga sheria iko katika Bunge la Jamhuri (Assembly of the Republic), ambalo ni bunge la chumba kimoja. Nchi ina mfumo wa vyama vingi, na uchaguzi hufanyika mara kwa mara pamoja na taasisi imara za kidemokrasia. Ureno pia ni mwanachama wa mashirika ya kimataifa kama Umoja wa Ulaya, NATO, na Umoja wa Mataifa.

Kidemografia, Ureno ina zaidi ya watu milioni 10, ambapo wengi wanaishi mijini kandokando ya pwani, hasa Lisbon na Porto. Lugha rasmi ni Kireno, na idadi kubwa ya watu ni wa jamii moja kwa kiasi kikubwa, ingawa uhamiaji umeongezeka katika miaka ya hivi karibuni. Nchi ina idadi ya watu wanaozeeka na viwango vya chini vya uzazi, hali ambayo imeathiri sera za kijamii na kiuchumi. Utamaduni wa Ureno umeathiriwa sana na historia yake, utamaduni wa baharini, na jamii za diaspora duniani.

Jina

Jina la nchi katika Kiswahili limetokana na neno la Kireno "o reino" linalomaanisha "ufalme". Wasafiri na wapelelezi Wareno kama Vasco da Gama walijitambulisha kama wawakilishi wa "Reino de Portugal" (ufalme wa Ureno). Ni sehemu ya kwanza tu iliyoingia katika lugha ya Kiswahili.

Jiografia

Majenereta ya upepo baharini huku pwani ya Ureno

Umbo la Ureno ni kanda lenye upana wa kilomita 150 na urefu wa kilomita 475 upande wa magharibi wa Rasi ya Iberia. Mpaka na Hispania una urefu wa km 1,214 na pwani ya Atlantiki huwa na km 1,793.

Kuna sehemu mbili tofauti; hizi ni nchi upande wa kaskazini kwa mto Tejo na sehemu ya kusini. Kaskazini ina milima mingi ikiwa na tambarare katikati inayofaa kwa kilimo. Kusini kwa jumla ni tambarare pamoja na vilimavilima.

Hali ya hewa ya kaskazini ni baridi kiasi na kuna mvua nyingi lakini kusini ni joto na pakavu.

Mlima mkubwa ni Torre wenye kimo cha mita 1,993.

Mito muhimu ni Tejo, Douro (kwa Kihispania Duero) na Mondego ambayo ni mto mrefu uliopo ndani ya Ureno pekee wakati mito mingi ina chanzo katika Hispania.

Bonde la Tejo ni kitovu muhimu cha kilimo.

Kusini iko eneo la Algarve lililokuwa lengo la watalii wengi kutoka pande zote za Ulaya.

Ureno una pia mafunguvisiwa mawili katika Atlantiki mbali na bara; hayo ni Madeira na Azori. Visiwa hivi ni sehemu ya Mgongo kati wa Atlantiki viko karibu zaidi na Afrika kuliko Ureno bara.

Mlima mrefu kabisa wa Ureno ni Ponta do Pico kwenye Azori.

Historia

Historia ya kale

Katika karne za KK Ureno ilikaliwa na makabila yaleyale ya Wakelti kama Hispania.

Waroma walitaja eneo lote la Ureno na Hispania ya leo kwa jina la "Iberia".

Tangu mwaka 450 KK sehemu za nchi zilitawaliwa na Wafinisia wa Karthago, na baada ya mwaka 200 KK yote ikawa sehemu ya Dola la Roma.

Baada ya kuporomoka ya Dola hilo mnamo 470 BK makabila ya wahamiaji wa Kigermanik walikuwa mabwana wa eneo lote.

Tangu mwaka 711 Waarabu walivamia nchi na kuitawala.

Vita vya kuwaondoa tena viliendelea kwa karne kadhaa.

Uhuru

Tangu mwaka 1143 mtawala wa eneo la mji wa Kale katika kaskazini alikuwa na uwezo wa kutosha kujitetea dhidi ya Waarabu na pia dhidi ya majirani wa eneo la Kihispania.

Baada ya ushindi katika vita dhidi ya Wahispania mwaka 1128 Afonso I alijitangaza kuwa mtawala wa kujitegemea na baadaye alichukua cheo cha mfalme. Alitumia jina la mji Kale iliyojulikana kama "Porto Kale" (bandari ya mji wa Kale) iliyokuwa "Portokale" na baadaye "Portogale".

Nchi hii ndogo ilifaulu kutunza uhuru wake hata baada ya maeneo yote mengine ya jirani kuunganishwa katika ufalme mpya wa Hispania.

Nchi hii ndogo ilikuwa kati ya nchi muhimu zaidi duniani kwa karne mbili za 15 na 16. Wafalme wake walilenga jitihada na nguvu za nchi kwa teknolojia za usafiri baharini.

Wareno waliweza kuboresha jahazi zao hadi kupita nchi zote za dunia na kwa muda wakafaulu kwenda mbali.

Wareno waligundua njia ya kuvuka rasi ya Afrika Kusini na kufika kwenye bandari za Afrika ya Mashariki hata Bara Hindi.

Ureno ilitajirika kutokana na biashara kati ya India, Asia na Ulaya. Wareno walijenga vituo kama vile maboma ya Msumbiji na Mombasa (Kenya) wakiwa mabwana wa pwani ya Afrika ya Mashariki.

Lakini nguvu za nchi ndogo hazikuweza kutetea haya yote. Baada ya kujitokeza kwa mataifa mengine kama vile Uturuki, Uholanzi, Uingereza na Ufaransa, Wareno walipaswa kuwaachia maeneo mengi.

Kati ya makoloni ya Ureno yalibaki hasa Msumbiji, Angola, Guinea Bisau, Cabo Verde, São Tomé na Príncipe katika Afrika, Brazil katika Amerika ya Kusini (hadi 1822) pamoja na maeneo madogomadogo kama Goa kwenye Bara Hindi, Timor ya Mashariki katika funguvisiwa ya Indonesia, mji wa Makao katika Uchina.

Jamhuri

Mwaka 1910 Ureno iliona mapinduzi ikawa jamhuri.

Tangu 1926 hadi 1974 ilikuwa na serikali za kidikteta.

Baada ya mapinduzi ya 1974 Ureno iliacha makoloni yake yaliyobaki isipokuwa Makao kwa sababu Uchina haukuwa tayari kuipokea hadi 1999.

Ureno ikajiunga na Umoja wa Ulaya mwaka 1986 ikaona tena maendeleo ya kiuchumi na kijamii.

Demografia

Lugha

Lugha rasmi na ya kawaida ni Kireno, ambayo ni kati ya lugha za Kirumi.

Dini

Wananchi wengi ni Wakristo, hasa Wakatoliki (81%). 3.3% ni Waprotestanti. 6.8% hawana dini yoyote.

Tazama pia

• Orodha ya miji ya Ureno
• Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje

• News about Portugal from the Portuguese American Journal
• Portugal entry at The World Factbook
• Portugal at UCB Libraries GovPubs
• Ureno katika Open Directory Project
• Portugal profile from the BBC News
• National English language newspaper
• Wikimedia Atlas of Portugal
• National Wine Website
• Portuguese Pamphlets Collection From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress

Serikali

• Official Portuguese Government website (Kiingereza) / (Kireno)
• Official Parliament website

Biashara

• World Bank Summary Trade Statistics Portugal

Utalii

• Official Travel and Tourism office website
• Official Portuguese Government Travel/media website Ilihifadhiwa 24 Julai 2017 kwenye Wayback Machine.
• Official Portuguese Golf Travel/media website

Wikimedia Commons ina media kuhusu:

Ureno

Makala hii kuhusu maeneo ya Ureno bado ni mbegu. Je unajua kitu kuhusu Ureno kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.