Norwei

Ufalme wa Norwei Norgga gonagasriika Vuona gånågisrijkka Nöörjen gånkarïjhke Norjan kuninkhaanvaltakunta
Bendera Nembo
Wimbo wa taifa: Ja, vi elsker dette landet ("Ndiyo, tunaipenda nchi hii")
Mji mkuu na mkubwa	Oslo
Lugha rasmi	Kinorwei, Kisami
Dini (2024)	68.5% Ukristo 27.3% Wasio na dini 3.4% Uislamu 0.8% Nyingine
Uraia	Mnorwei
Serikali	Ufalme wa kikatiba wa bunge wa umoja
• Mfalme	Haakon VIII
• Waziri Mkuu	Jonas Gahr Støre
Historia
• Kuanzishwa kwa taifa	872
• Kuundwa upya kwa dola ya Norwei	25 Februari 1814
Eneo
• Jumla	km2 385,207
• Maji (asilimia)	5.32%
Idadi ya watu
• Kadirio la 2026	Kigezo:IncreaseNeutral 5,627,400
• Msongamano	14.6/km2
PLT (PPP)	Kadirio la 2026
• Jumla	▲ $654.160 bilioni
• Kwa kila mtu	▲ $115,548
PLT (Kawaida)	Kadirio la 2026
• Jumla	▲ $599.406 bilioni
• Kwa kila mtu	▲ $105,877
HDI (2023)	0.970
Gini (2020)	25.3
Sarafu	Krone ya Norwei (NOK)
Majira ya saa	UTC+1
Msimbo wa simu	++47
Jina la kikoa	.no

Norwei (rasmi: Ufalme wa Norwei; Kinorwe: Kongeriket Norge na Kongeriket Noreg) ni nchi katika Ulaya ya Kaskazini, inayochukua sehemu za magharibi na kaskazini za Rasi ya Skandinavia. Inapakana na Uswidi upande wa mashariki, Ufini na Urusi upande wa kaskazini-mashariki, na Bahari ya Atlantiki ya Kaskazini pamoja na Bahari ya Barents upande wa magharibi na kaskazini. Norwei pia inajumuisha funguvisiwa la Aktiki la Svalbard na kisiwa cha Jan Mayen. Mwaka 2024, ilikuwa na wakazi takriban milioni 5.6, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi zenye idadi ndogo ya watu barani Ulaya. Mji mkuu na jiji kubwa zaidi ni Oslo, huku nchi ikigawanywa katika kaunti na manispaa, na lugha zake rasmi zikiwa Kinorwe na Kisami kwa mujibu wa masharti ya kitaifa na kikanda kuhusu lugha.

Norwei ina ukanda mrefu wa pwani wenye fjord nyingi, visiwa na mandhari ya milima, huku sehemu kubwa ya ndani ya nchi ikiwa na milima, misitu na nyanda za juu. Jiografia yake inaenea hadi katika eneo la Aktiki, huku Svalbard ikiwa mbali kaskazini mwa bara la Ulaya. Nchi hiyo pia inajulikana kwa eneo lake kubwa la bahari, maliasili na mandhari zake za kipekee za kaskazini, ikiwemo maeneo ambako jua la usiku wa manane na usiku wa ncha ya dunia hutokea.

Norwei ina uchumi ulioendelea sana wenye maliasili nyingi, hasa mafuta ya petroli na gesi asilia yanayochimbwa katika Bahari ya Kaskazini na Bahari ya Norwei. Sekta nyingine muhimu ni uvuvi, usafirishaji wa majini, uzalishaji viwandani, nishati ya maji na huduma. Nchi hiyo pia inajulikana kwa matumizi yake makubwa ya nishati ya maji na ina uhusiano imara wa kiuchumi na Umoja wa Ulaya kupitia uanachama wake katika Eneo la Kiuchumi la Ulaya, ingawa Norwei yenyewe si mwanachama wa Umoja wa Ulaya.

Historia

Historia ya Norwei inawakilisha historia ya eneo linalounda Ufalme wa Norwei wa kisasa. Eneo hilo lilikaliwa na jamii za wawindaji na wakusanyaji baada ya kumalizika kwa Enzi ya Barafu ya mwisho, huku kilimo na makazi ya kudumu yakianza kukua wakati wa Zama Mpya za Mawe. Wakati wa Wavikingi, kuanzia mwishoni mwa karne ya 8 hadi katikati ya karne ya 11, jamii za mabaharia kutoka Norwei zilianzisha makazi na mitandao ya biashara katika Atlantiki ya Kaskazini, ikiwemo Visiwa vya Britania, Isilandi, Grinlandi, na kwa muda mfupi Amerika Kaskazini. Falme za Kinorwei ziliendelea kuunganishwa hatua kwa hatua, hasa chini ya Harald Fairhair, ambaye kwa jadi huchukuliwa kuwa mmoja wa wafalme wa kwanza kuunganisha sehemu kubwa ya Norwei.

Wakati wa Enzi za Kati, Norwei ilikua na kuwa ufalme wa Kikristo, huku Ukristo ukianzishwa kwa nguvu zaidi wakati wa utawala wa Olaf II na mpangilio wa Kanisa la Kinorwei ukiendelea kupanuka baadaye. Ufalme huo ulifikia kipindi cha nguvu kubwa katika karne ya 13 chini ya Haakon IV, wakati ushawishi wa Kinorwei ulienea katika maeneo na visiwa vya Atlantiki ya Kaskazini. Mwaka 1397, Norwei iliingia katika Muungano wa Kalmar pamoja na Udeni na Uswidi, na falme hizo tatu zikawekwa chini ya mfalme mmoja wa pamoja. Baada ya Uswidi kujiondoa katika muungano huo mwanzoni mwa karne ya 16, Norwei iliendelea kuwa katika muungano wa kisiasa na Udeni, na ufalme wa Udeni–Norwei uliendelea hadi Vita vya Napoleon.

Baada ya Udeni kushindwa katika vita hivyo, Mkataba wa Kiel wa mwaka 1814 ulihamisha Norwei kutoka utawala wa Denmark kwenda chini ya udhibiti wa Uswidi. Wanorwei walipitisha katiba tarehe 17 Mei 1814 na kutangaza uhuru kwa muda mfupi, lakini baada ya mzozo mfupi Norwei iliingia katika muungano na Uswidi huku ikibaki na katiba yake na taasisi zake muhimu za ndani. Utaifa wa Kinorwei uliimarika katika karne ya 19, na madai ya kisiasa ya uhuru zaidi hatimaye yalisababisha kuvunjwa kwa amani kwa muungano huo mwaka 1905. Norwei kisha ikawa ufalme wa kikatiba huru na kumchagua Prince Carl wa Udeni, ambaye akawa Mfalme Haakon VII.

Norwei ilibaki upande wa kutokuwamo wakati wa Vita vya Kwanza vya Dunia, lakini ilivamiwa na kukaliwa na Ujerumani ya Nazi mwaka 1940 wakati wa Vita vya Pili vya Dunia. Ukaliaji huo uliendelea hadi Ujerumani iliposalimu amri mwaka 1945, ambapo Norwei ilirejesha taasisi zake za kidemokrasia na kuimarisha nafasi yake kimataifa. Norwei ikawa mwanachama mwanzilishi wa NATO mwaka 1949 na baadaye ikaendeleza sekta kubwa ya petroli baada ya kugunduliwa kwa mafuta na gesi katika Bahari ya Kaskazini mwishoni mwa miaka ya 1960. Ingawa Norwei ni mwanachama wa Eneo la Kiuchumi la Ulaya, imekataa mara mbili uanachama katika Jumuiya ya Kiuchumi ya Ulaya/Umoja wa Ulaya kupitia kura za maoni za kitaifa, mwaka 1972 na 1994.

Uchumi

Unowe ilikuwa nchi maskini ya wakulima na wavuvi, lakini tangu kupatikana kwa mafuta ya petroli baharini imekuwa kati ya nchi tajiri kabisa duniani.

Demografia

Kabila

Takriban watu milioni 5.6 wanaishi nchini Unowe. Wengi wao (79.2%) ni Wanorwei asili, jamii ya Wajerumani. Asilimia 20.8 ni wahamiaji au watoto wa wahamiaji wawili (hasa Wapolandi, Walithuania, Wasomali, Wapakistani na Waswidi). Wengi wao sasa wana uraia wa Norwei.

Dini

Dini ya kwanza ni Ukristo (68.5%), hasa madhehebu ya Kilutheri (61.7%), halafu Wakatoliki (3.1%, hasa wenye asili ya Polandi). Hata hivyo wananchi wengi hawajali sana; wanaoshiriki ibada kila wiki ni 2% tu.

Katika dini nyingine, unaongoza Uislamu (3.4%) ulioletwa na wahamiaji kutoka nchi mbalimbali walioongezeka sana kuanzia miaka ya mwisho ya karne ya 20. 27.3% hawana dini yoyote.

Miji

Mji mkuu ni Oslo, wenye wakazi wanaozidi 530,000. Miji mingine mikubwa ni pamoja na Bergen wenye wakazi 230,000 na Trondheim wenye wakazi 150,000; yote miwili imewahi kuwa miji mikuu ya Unowe katika miaka ya mwanzoni.

Viungo vya Nje

Wikimedia Commons ina media kuhusu:

Norwei

• Norway.no, Norway's official portal
• Statistics Norway
• State of the Environment Norway
• State of the Environment Norway: About Norway Ilihifadhiwa 13 Agosti 2011 kwenye Wayback Machine.
• Norway entry at The World Factbook
• Norway entry at Encyclopædia Britannica
• Norway Ilihifadhiwa 26 Januari 2016 kwenye Wayback Machine. from UCB Libraries GovPubs
• Norway.info, official foreign portal of the Norwegian Ministry of Foreign Affairs
• Wikimedia Atlas of Norway
• VisitNorway.com, official travel guide to Norway.
• Norway travel guide kutoka Wikisafiri
• vifanord – a digital library that provides scientific information on the Nordic and Baltic countries as well as the Baltic region as a whole.
• Birdwatching Norway Ilihifadhiwa 8 Desemba 2018 kwenye Wayback Machine.
• National Anthem of Norway

Makala hii kuhusu maeneo ya Ulaya bado ni mbegu. Je unajua kitu kuhusu Norwei kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.