Maafa asilia

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
(Elekezwa kutoka Maafa ya asilia)
Rukia: urambazaji, tafuta

Maafa asilia ni tukio linalosababisha mabadiliko kwenye uso wa ardhi au angahewa ya dunia yanayoleta hasara kubwa kwa mali na maisha ya binadamu, na sababu zake ni za kiasili. Mifano yake ni tetemeko la ardhi, banguko, kimbunga, mafuriko, tsunami au mlipuko wa volkeno. Matukio hayo yote si maafa kwa lazima maana yakitokea mahali pasipo na wanadamu na kutosababisha hasara kwa watu basi hayaitwi "maafa".

Maafa ya asili na maafa yaliyosababishwa na binadamu[hariri | hariri chanzo]

Kuna maafa mbalimbali yanayosababishwa na binadamu na sababu za kibinadamu huingiliana na maafa asilia:

Mara nyingi ni matendo ya binadamu yanayofanya tukio la kiasili kuwa maafa makubwa kwa mfano ujenzi wa makazi katika mazingira ya volkeno hai (mfano: mji wa Napoli, Italia kando ya Vesuvio) au penye mipaka ya mabamba ya gandunia inayojulikana kama vile Los Angeles, Marekani.

Tetemeko la ardhi[hariri | hariri chanzo]

Tetemeko la ardhi (pia: zilizala) ni mishtuko ya ghafla kwenye ganda la dunia. Likifikia ukali fulani ni hatari hasa kwa majengo. Hatari kwa binadamu hutegemea ubora wa majengo. Vifo vingi vinaweza kutokea wakati majengo yanaporomoka na kujeruhi au kuua watu. Hata tetemeko kali haliui watu waliopo porini katika tambarare ingawa linatisha.

Nguvu ya tetemeko la ardhi hupimwa kwenye skeli ya 0-9 au zaidi[1].

Nguvu ya uharibifu inaweza kutofautiana sana. Kwa mfano, tetemeko la ardhi lenye nguvu ya 6.4 liliharibu mji wa Bam, Iran mwaka 2003 na kusababisha vifo vya watu zaidi ya 40,000. Lakini tetemeko huko Northridge, Kalifornia ya mwaka 1994 ilikuwa na nguvu ileile ila ni watu 60 tu waliofariki[2]. Tofauti ilikuwa ubora wa majengo katika maeneo yaliyohusika. Ilhali takriban wanafunzi 10,000 walifariki, huko Marekani shule zote zilisimama. Athira nyingine ilikuwa hali ya huduma za dharura na muda wa mahanga kukaa chini ya kifusi cha majengo.

Uharibifu baada ya banguko huko Venezuela mwaka 1999.

Banguko[hariri | hariri chanzo]

Banguko ni kiasi kikubwa cha mawe, ardhi, theluji au barafu kinachoanza kuteleza kwenye mtelemko wa mlimani na kuelekea bondeni. Banguko unaweza kusababishwa na tetemeko la ardhi, kuyeyuka kwa theluji mlimani au mvua kali.

Banguko kubwa la mwaka 1999 nchini Venezuela liliharibu nyumba zaidi ya 8,000 na kuua idadi ya watu isiyojulikana lakini imekadiriwa kuwa kati ya watu 10,000 hadi 30,000[3]. Mwaka 2010 banguko kwenye mitelemko ya mlima Elgon huko Uganda likaua watu zaidi ya 100.[4]

Kimbunga na tufani[hariri | hariri chanzo]

Tufani na kimbunga ni aina za dhoruba zenye mwendo wa kuzunguka. Zinatokea hasa katika kanda la tropiki la dunia. Zinaleta upepo mkali mno pamoja na kiasi kikubwa cha mvua. Zinaweza kubomoa nyumba, kuvuta watu na hata magari hewani na kuleta mafuriko makali.

Tufani ya Katrina ya mwaka 2005 iliharibu mji wa New Orleans huko Marekani, ikasabisha vifo zaidi ya 1,200 na hasara ya mali ya takriban dolar za Marekani bilioni 108[5] [6].

Mafuriko[hariri | hariri chanzo]

Tsunami[hariri | hariri chanzo]

Tsunami ni wimbi kubwa sana katika bahari inayosababishwa na tetemeko la ardhi, mlipuko wa volkeno au matokeo mengine yanayoleta mshtuko wa ghafla chini ya maji. Mshtuko huo unapita ndani ya maji si hatari sana kwa meli baharini maana haubadilishi mno uso wa bahari. Lakini pale unapokutana na nchi kavu au kufikia sehemu ambako kina cha maji kinapungua kuna wimbi kubwa linalotokea na hii ni hatari kwenye pwani ambako wimbi hilo linafikia.

Tsunami inaweza kutokea pia baada ya banguko la mtelemko mkubwa kwenye pwani ya bahari au ziwa. Kabla ya kipindi cha kihistoria kulikuwa pia na tsunami zilizosababishwa na mgongano wa gimba la angani na uso wa dunia.

Tsunami zimewahi kutokea mara nyingi duniani. Kati ya taarifa za kwanza zilizotambua uhusiano kati ya tetemeko la ardhi na tsunami ni mwandishi Thukidides wa Ugiriki ya Kale[7] mnamo mwaka 426 KK.

Tsunami kubwa iliyotazamwa kwa msaada wa vifaa vya kisayansi ni Tsunami wa Krismasi 2004 katika Bahari Hindi iliyoua maelfu ya watu kuanzia Indonesia, Sri Lanka, Thailand na India hadi Somalia na Kenya. Ilisababishwa na tetemeko la ardhi kutokana na mwendo wa mabamba ya gandunia, hapa bamba la Burma chini ya bamba la Uhindi.

Mlipuko wa volkeno[hariri | hariri chanzo]

Mwendo wa lava kutoka shimo la volkeno kwenye kisiwa cha Iceland, mnamo 1984.

Mlipuko wa volkeno ni kutokea vikali kwa lava na gesi kutoka ndani ya ganda la dunia. Volkeno hupatikana pale ambako vipande vya ganda la dunia vinaachana au kusukumana. Kuna pengo ambako magma joto kutoka ndani ya dunia inapanda juu kufika usoni.

Hii inaweza kutokea polepole lakini ikitokea kwa ghafla inaleta maafa katika mazingira yenye makazi ya watu.

Milipuko ya volkeno mbalimbali zinaweza kutofautiana kutegemeana na aina ya volkeno na hasa aina ya magma na lava zinazotoka nje.

  • Kuna milipuko mikali inayorusha kiasi kikubwa cha mwamba wa joto katika umbali wa kilomita kadhaa.
  • kuna milipuko inayorusha majivu ya moto inayofunika kila kitu na kuganda kuwa mwamba tena.
  • kuna milipuko ambako mto wa lava unatoka nje
  • kuna gesi za sumu zinazotoka nje na kuua kila uhai kwenye njia yake.
  • nguvu ya mlipuko inaweza kurusha miamba yenye kiasi cha kilomita za ujazo katika mazingira ya volkeno na kubadilisha uso wa dunia; mfano ni mlipuko wa mlima Krakatau huko Indonesia mwaka 1903; kisiwa cha Krakatau kilipotea kabisa.

Mgongano wa gimba la angani[hariri | hariri chanzo]

Marejeo[hariri | hariri chanzo]

  1. Matetemeko makali yaliyopimwa yalipita kidogo kiwango cha 9; matetemeko makali zaidi yanawezekana lakini hayakupimwa bado
  2. Taarifa ya US Geological Survey
  3. Taarifa ya US Geological Survey
  4. Taarifa ya Reuters News
  5. Utathmini wa vifo kutokana na Katrina (2008)
  6. THE DEADLIEST, COSTLIEST, AND MOST INTENSE UNITED STATES TRO PICAL CYCLONES FROM 1851 TO 2010, US WeatherService
  7. Thucydides, History of the Peloponnesian War , Thomas Hobbes, Ed. online

Viungo vya nje[hariri | hariri chanzo]

Wikiquote-logo.svg
Wikiquote ina mkusanyiko wa dondoo kuhusu: