Maana ya maisha

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta
Tunatoka Wapi? Sisi ni nini? Tunaenda Wapi?
Mojawapo ya michoro maarufu ya msanii Paul Gauguin wa kipindi cha baada ya uimpreshonisti.

Maana ya maisha ni mojawapo ya masuala ya kifalsafa kuhusu madhumuni na umuhimu wa kuwepo duniani au wa maisha kwa jumla. Suala hili linaweza kujitokeza kupitia maswali mengi tofauti yanohusiana, kama vile Mbona tumekuwepo?, Maisha yanahusu nini? na Ni nini maana ya haya yote?

Limekuwa suala kuu la udadisi wa sayansi, falsafa na teolojia tangu zamani. Kumekuwa na idadi kubwa ya majibu kwa maswali haya kutoka asili mbalimbali za kiitikadi na kiutamaduni.

Maana ya maisha imechanganyikana kwa undani na dhana za kidini na kifalsafa na hugusia masuala mengine mengi, kama vile maana ya kiishara, ontolojia, thamani, kusudi, maadili, mema na mabaya, hiari, dhana za Mungu, kuwepo kwa Mungu, nafsi, na kinachoendelea baada ya maisha haya.

Michango ya sayansi kawaida ni ya moja kwa moja na inaeleza ukweli kutokana na yanayopimika kuhusu ulimwengu; sayansi inatoa baadhi ya muktadha na inaweka mipaka kwa mazungumzo kuhusu mada zinazohusiana.

Mbadala, mkabala ambapo binadamu ndiye lengo, na si mtazamio unaotumia nguvu za kikozmiki na za kidini ni swali: "Ni nini maana ya maisha yangu?" Thamani ya swali linalohusu kusudi la maisha huweza kuwiana na kuupata ukweli wa mwisho, au hisia za umoja, au hisia ya utakatifu.

Maswali na marejeo yake[hariri | hariri chanzo]

Mwanafalsafa katika kutafakari alivyochorwa na msanii Rembrandt

Maswali kuhusu maana ya maisha yameulizwa kwa njia mbalimbali zenye upana, ikiwemo zifuatazo:

  • Hali ya maisha ni nini? Hali ya ukweli ni nini? [13][15][16]
  • Maana ya maisha ni nini? [18]
  • Cha maana na cha thamani maishani ni nini? [14][19]

Uchunguzi wa kisayansi[hariri | hariri chanzo]

DNA ambayo ina maelekezo ya kijenitiki kwa ajili ya maendeleo na utendaji wa viumbe vyote hai.

Kwamba sayansi inaweza kutusaidia kuelewa zaidi kuhusu masuala ya msingi kama vile maana ya maisha ni suala linalozua mabishano mengi katika jamii za sayansi na falsafa ya kisayansi.

Hata hivyo, sayansi inaweza kutupa muktadha fulani na huiweka baadhi ya mipaka ya mazungumzo kuhusu mada zinazolingana.

Umuhimu wa kisaikolojia na thamani katika maisha[hariri | hariri chanzo]

Sayansi huenda ikashindwa kutuambia nini ni cha thamani muhimu maishani, lakini baadhi ya masomo hugusia maswali yanayohusiana: watafiti katika saikolojia chanya (na, mapema na bila umakini mwingi, katika saikolojia ya binadamu) hufanya utafiti kuhusu sababu zinazoleta kuridhika na maisha,[22] kujihusisha vikamilifu katika shughuli,[23] kufanya mchango zaidi kwa kutumia vipawa vya kibinafsi,[24] na maana iliyo na msingi wa kuwekeza katika jambo kubwa kuliko mtu binafsi.[25]

Aina moja ya mfumo wa thamani uliopendekezwa na wanaelimunafsia wa jamii, uitwayo kwa upana Nadharia ya Kupambana na Mambo ya Kutisha, inasema kwamba maana yote ya binadamu inatokana na hofu ya kimsingi ya kifo, ambapo maadili yanachaguliwa yanapotusaidia kuepukana na kumbukumbu ya kifo.

Sayansi ya niurolojia imetunga nadharia ya malipo, raha na msukumo katika masuala ya kimwili kama shughuli za kupitisha ujumbe za kiniuro, hasa katika mfumo wa kilimbi na haswaeneo la kiventrali tegimentali. Ikiwa mtu anaamini kwamba maana ya maisha ni kufanya raha iwe nyingi iwezekanavyo, basi nadharia zinatoa utabiri unaozidi kuongezeka, kuhusu jinsi ya kufanya ili kufanikisha hili.

Somo la kijamii linapima thamani katika ngazi ya kijamii kwa kubuni nadharia kama vile nadharia ya thamani kanuni, anomi, n.k.

Asili na hali ya maisha ya kibaiolojia[hariri | hariri chanzo]

Kufanya kazi kwa abayojenesisi hakueleweki kwa ufasaha: nadharia mashuhuri ni pamoja na nadharia ya dunia ya RNA (vitoaji aina sawa katika makao ya RNA) na nadhari ya dunia ya chuma-sulfuri (umetaboli bila Jenitiki). Nadharia ya mabadiliko ya viumbe haijaribu kuelezea asili ya maisha bali utaratibu ambao viumbe tofauti vimepitia katika kipindi chote cha historia kupitia mabadiliko ya ghafla ya kijenitiki na uteuzi wa kiasili[26] Wakati wa mwisho wa karne ya 20, kwa kuzingatia ufahamu kutoka mtazamo wa mbadiliko wa viumbe unaotegemea jeni haswa, wanabaiolojia George C. Williams, Richard Dawkins, David Haig, miongoni mwa wengine, wanahitimisha kwamba ikiwa kuna kazi msingi ya maisha, ni kujinakilisha kwa DNA na kuendelea kuwa hai kwa jeni za mtu.[27][28]

Hata hivyo, ingawa wanasayansi wameyachunguza maisha vilivyo Duniani, kuyafafanua maisha kibayana bado ni changamoto.[29][30] Kimwili, mtu anaweza kusema kwamba maisha "hula entirofi hasi" [31][32] ambayo inahusu utaratibu ambao waliohai wanapunguza entirofi yao ya kindani kwa gharama ya aina fulani ya nishati inayochukuliwa ndani kutoka mazingira.[33][34]

Wanabiolojia kiujumla wanakubaliana kwamba viumbe mbalimbali ni mifumo inayojipanga yenyewe inayosimamia mazingira ya ndani ili kudumisha hali hii ya mpango, shughuli za kimetaboliki hutumika kutoa nishati, na uzazi unaruhusu maisha kuendelea kwa vizazi vingi. Kawaida, maumbile huwa sikivu kwa uchochezi na habari za kijenitiki huelekea kubadilida kutoka kizazi hadi kizazi ili kuruhusu marekebisho kupitia mabadiliko ya kimwili, hizi sifa huongeza nafasi ya kuishi ya kiumbe binafsi na wazao wake kwa mtiririko huo.[35][36]

Viwakala visivyokuwa vya seli vinavyozaana, hasa virusi, kwa ujumla si havitazamwi kama viumbe kwa sababu haviwezi kuzaana kwa "kujitegemea" au kuendeza shughuli za kimetaboliki. Pambano hili ni tatizo, ingawa, baadhi ya vimelea na visimbayonti vya ndani ya mwili pia vinaweza kuishi maisha ya kujitegemea. Astrobaiolojia inajihusisha na masomo ya uwezekano wa kuwa na aina tofauti ya viumbe vyenye uhai katika ulimwengu mwingine, kama vile miundo ya kujinakilisha kutoka vifaa vingine visivyo DNA.

Asili na hatma ya mwisho ya ulimwengu[hariri | hariri chanzo]

upanuzi wa kimetriki wa nafasi. Enzi ya kupanda ni kupanuka kwa kivuto cha kimetriki kilichoko upande wa kushoto.

Ingawa mfano wa Mlipuko Mkubwa ulipambana na mashaka mengi ulipozinduliwa kwa mara ya kwanza, shaka iliyochangiwa na uhusiano na dhana ya dini ya uumbaji, imekuja kuungwa mkono na uchunguzi kadhaa wa kujitegemea.[37] Hata hivyo, fizikia ya sasa inaweza kuelezea tu ulimwengu wa mapema kutoka sekunde 10_"43 baada yaMlipuko Mkubwa (ambapo muda sufuri unawiana na kipimo joto kinafikia idadi isiyopimika), nadharia fulani ya mvuto wa kikwontamu huenda ikahitajika kurudi nyakati zazaidi. Hata hivyo wanafizikia wengi wamedadisi kuhusu nini kinachoweza kuwa kimetangulia kikomo hiki, na jinsi ulimwengu ulivyoanza.[38] Baadhi ya wanafizikia hudhani kuwa Mlipuko Mkubwa ulitokea kiajali, na wakati kanuni ya kianthropiki inapozingatiwa, mara nyingi hutafsiriwa kama kuashiria kuwepo kwa ulimwengu maridhawa.[39]

Hata hivyo, haijalishi jinsi ulimwengu ulikuja kuwepo, hatma ya binadamu katika ulimwengu huu ni maangamizi kwani - hata kama ubinadamu utaishi muda huo wote - maisha ya kibaiolojia hatimaye yatashindwa kujiendeleza, iwe kupitia Kuthelujika Kukubwa, Kuraruka Kukubwa au Kupasuka Kukubw]. Ni bayana kuwa njia pekee ya kuishi milele itakuwa kuuongoza mtiririko wa nishati kwenye Kiasi cha Kikosimki na kuibadilisha hatma ya ulimwengu.[38][page needed]

Maswali ya kisayansi kuhusu akili[hariri | hariri chanzo]

Hali ya kweli na asili ya fahamu na akili yenyewe pia yanajadiliwa sana katika sayansi. Pengo la maelezo kwa ujumla ni sawia na tatizo gumu la fahamu, na swali la nia huru pia linaonekana kuwa lenye umuhimu wa kimsingi. Maswala haya hupatikana zaidi katika nyanja ya sayansi koginitivu, Sayansi niurolojia na falsafa ya akili, ingawa baadhi ya wanabaiolojia wa nyanja ya mabadiliko ya viumbe na wanafizikia wa kinadharia pia wameliashiria swala hilo mno.[40][41]

Kuinuka kwa Watakatifu picha iliyochorwa na msanii Hieronymus Bosch. Inaonyesha sehemu inayofanana na pango lenye mwanga na watu wa kiroho, mara nyingi hutajwa katika ripoti za uzoefu wa kukikaribia kifo.

Mbinu punguzaji na za kuviondoa vitu, kwa vile Mfano wa Rasimu Nyingi, hudai kwamba fahamu inaweza kuelezewa kikamilifu kupitia Sayansi niurolojia, kupitia utendaji kazi wa ubongo na niuroni zake, hivyo basi kushikilia ubaiolojia wa kihalisia.[41][42][43]

Kwa upande mwingine, baadhi ya wanasayansi, kama vile Andrei Linde, wanadhani kwamba fahamu, kama nafasi-wakati, huenda ikiwa na daraja zake za kindani za uhuru, na kwamba maoni ya mtu binafsi yanaweza kuwa ya halisi kama (au hata halisi kuliko) vifaa tunavyoweza kuviguza na kuviona.[44]

Nadharia ambazo hazijabainishwa za fahamu na nafasi-wakati zinaelezea kuhusu fahamu katika kuelezea "nafasi ya vipengele vyenye fahamu",[44] mara nyingi zikijumuisha idadi kubwa ya mitazamo ya ziada.[45] Nadharia za sumakuumeme za fahamu zinatatua tatizo lenye vipengele vingi la fahamu katika kusema kwamba eneo la sumakuumeme linalotokana na ubongo ndilo haswa linalobeba fahamu zoefu, hata hivyo kuna kutokubaliana kuhusu kutekelezwa kwa nadharia kama hiyo inayohusu utendaji kazi kwingine kwa akili.[46][47]

Nadharia za akili za kikwontamu hutumia nadharia ya kwontamu katika kuelezea baadhi ya sifa za akili. Kuelezea mchakato wa nia huru kupitia vifaa vya Kikwontamu ni mbadala maarufu badala ya uamulizi, kama nadharia hizo ambazo hazijabainishwa huweza kwa njia mbalimbali kuhusisha nia huru na panda-shuka za kikwontamu,[48] kuongezeka kwa kikwontamu,[49] nguvu za kikwontamu[48] na uwezekano wa kikwontamu.[50]

Ikitegemea hoja ya maelezo ya akili yasiyoweza kuguzika, baadhi ya watu wamependekeza kuwepo kwa fahamu ya kikozmiki, wakidai kwamba fahamu kwa kweli ndio "msingi wa yote kuwepo".[16][49][51] Wanaouunga mkono mtazamo huu wanaelezea kuhusu [matukio yasiyo vya kawaida, haswa uwezo wa kuhisi usio wa kawaida na uwezo wa kuyasoma mawazo kama ushahidi wa kuwepo kwa fahamu ya juu isiyoeleweka. Katika matumaini ya kuthibitisha kuwepo kwa mambo haya yasiyokuwa ya kawaida, wanaelimu nafsia wa mambo yasiyo ya kawaida wamefanya majaribio mbalimbali. Uchambuziwa unaoangalia mambo yote yaliyopo unaonyesha kuwa idadi ya wenye nguvu zisizo za kawaida (ingawa ndogo sana) kwa ulinganishaji imebaki thabiti, hivyo kusababisha takwimu zenye umuhimu kiujumla.[52][53][54] Ingawa baadhi ya wachambuzi wakosoaji wanahisi kuwa somo la kielimunafsia isiyo ya kawaida ni la kisayansi, hawaridhishwi na matokeo ya majaribio yake.[55][56]

Wanaoyachunguza mambo haya tena upya, wanabaki na wasiwasi kwamba matokeo yanayoonekana kuwa na mafanikio huenda yakawa kutokana na utaratibu mbaya, watafiti wasiokuwa na mafunzo ya kutosha, au mbinu hafifu bali si athari halisi.[57][58][59][60]

Mitazamo ya kifalsafa[hariri | hariri chanzo]

Mitazamo ya kifalsafa kuhusu maana ya maisha ni itikadi ambazo huelezea kuhusu maisha kupitia suala la maadili au dhana zinazofafanuliwa na binadamu.

Falsafa za Kale za Kigiriki[hariri | hariri chanzo]

Plato na Aristotle katika Shule ya Atheni waliyochorwa ukutani na msanii Raffaello.

Uplato[hariri | hariri chanzo]

Plato alikuwa mmoja wa wanafalsafa wa mwanzo, na mwenye ushawishi mwingi hadi wa leo - hasa kwa uhalisia kuhusu kuwepo kwa viulimwengu. Katika Nadharia ya Maumbo, viulimwengu havipo kimwili, lakini kama vyombo, lakini vipo katika maumbo ya kipepo au kimbingu. Katika Jamhuri, mazungumzo ya mhusika wa Socrates inaelezea Umbo la Zuri. Wazo la Zuri ni ekgonos (wazawa) Wa Zuri, jambo la kimaadili, Hali kamili ya uzuri, hivyo basi kipimo cha kiujumla cha haki. Katika falsafa ya Kiplato, maana ya maisha ni kufikia umbo la juu zaidi la elimu, ambalo ni Wazo (Umbo) ya Zuri, ambapo yote mema na ya haki yanatoa umuhimu na thamani. Binadamu wamefungwa kwa wajibu wa kuyatekeleza mazuri, lakini hakuna yeyote anayeweza kufanikiwa katika harakati hiyo bila fikira za kifalsafa, ambazo zinaruhusu elimu ya kweli.

Uaristoteli[hariri | hariri chanzo]

Aristotle, mwanafunzi wa Plato, alikuwa mwanafalsafa mwingine, wa mapema, mwenye ushawishi mkubwa, ambaye alisema kuwa maarifa ya kimaadili si maarifa yenye uhakika (kama metafizikia na somo la maarifa), lakini ni maarifa ya kiujumla. Kwa sababu si nidhamu ya kinadharia, ilimbidi mtu asome na afanye mazoezi ili awe 'mzuri', kwa hivyo ikiwa mtu angekuwa mwema, hangeweza tu kusoma tu fadhila ni nini, ingembidi awe mwenye fadhila, kupitia shughuli za kifadhila. Kufanya hili, Aristotle alifafanua kitendo kilicho cha fadhila:

Kila tajriba na kila swali, na vilevile, kila tendo na chaguo la tendo, linadhaniwa kuwa na zuri fulani kama lengo lake. Hii ndio sababu mbona lile zuri limefafanuliwa ifaavyo kama lengo la bidii yote [...]
Kila kitu hufanywa na lengo, na lengo hilo ni "zuri".

Maadili ya Kinikomakea 1.1

Hata hivyo, ikiwa kitendo A kinafanyika ili kufikia lengo B, kisha lengo B pia litakuwa na lengo, lengo C, na lengo C pia litakuwa na lengo, na hivyo muundo huu utaendelea, mpaka kitu kisimamishe kuendelea kwa muundo huu bila mwisho. Suluhisho la Aristotle ni Kizuri Kikuu, ambacho ni cha kuwaniwa kwa ajili yake pekee, ni lengo lake lenyewe. Kizuri Kikuu hakiwaniwi kwa ajili ya kufikia mengine mema, na mengine yote 'mema' yanayowaniwa kwa ajili yake. Hili linahusisha kufikia eudaemonia, ambalo kawaida hutafsiriwa kama "furaha", "ustawi", "kutokosa chochote muhimu", na "ubora".

Falsafa ya Shaka[hariri | hariri chanzo]

Katika kipindi cha Kigiriki wanafalsafa wa shaka walisema kuwa lengo la maisha ni kuishi maisha ya fadhila yanayowiana na viumbe wengine. Furaha inategemea kujitegemea na kuusimamia mtazamo wa kiakili; mateso yanatokana na maamuzi ya uongo kuhusu thamani, ambayo husababisha hisia mbaya na aidha tabia ya uhasama.

Maisha ya shaka yanakataa tamaa za kawaida za mali, nguvu, afya, na umaarufu, kwa kuwa huru kutoka vitu vinavyopatikana katika kuyatafuta ya kawaida.[61][62] Kama viumbe vyenye uwezo wa kufikiria, watu wanaweza kufanikisha furaha kupitia mafunzo kabambe, kwa kuishi katika njia iliyo ya kiasili kwa binadamu. Dunia ni ya kila mtu katika kiwango sawa, hivyo mateso yanasababishwa na uamuzi wa uongo kuhusu kile ambacho ni cha thamani na kile ambacho hakina maana kulingana na tamaduni na itikadi za jamii.

Usairini[hariri | hariri chanzo]

Falsafa ya usairini, iliyoanzishwa na Aristippus wa Sairini, ilikuwa ni shule ya mapema ya Kisokratiki iliyotilia maanani upande mmoja tu wa mafundisho ya Socrates - kwamba furaha ni tokeo moja la mwisho wa hatua za kimaadili na kwamba radhi ni zuri kuu; hivyo basia mtazamo wa dunia wa kuipenda raha pekee ambapo kutimiza tamaa za mwili ni za faida zaidi kuliko radhi ya akili. Wasairini wanapendelea kutimiza tamaa haraka kuliko faida inayopatikana baada ya kusubiri kwa kipindi kirefu; kunyimwa ni huzuni mbaya.[63][64]

Uepikurea[hariri | hariri chanzo]

Mchongo wa Epicurus akimuegemea mwanafunzi wake Metrodorus katika makavazi ya Louvre.

Kwa Epicurus, jambo zuri kwa yote ni katika kutafuta raha za wastani, kupata utulivu na uhuru kutoka hofu (“ataraxia”) kupitia maarifa, urafiki, na wema, kuishi kwa kujichunga; maumivu ya kimwili (“aponia”]]) hayapo kupitia maarifa ya mtu kuhusu hali ya dunia na mipaka ya matamanio ya mtu. Zikiwa pamoja, uhuru kutoka maumivu na uhuru kutoka hofu ni furaha kuu. Kusifu kwa Epicurus kwa kufurahia anasa ambazo hazijapita kiasi kunakaribia dhana ya "kujiepusha" na raha zote kama vile ngono na anasa:

Tunaposema...kuwa radhi ndio mwisho na lengo, hatumaanishi raha za upotevu au raha za kimwili, jinsi tunavyoeleweka kufanya, na wachache, kupitia ujinga, ubaguzi au kudanganya kimakusudi. Tukisema radhi tunamaanisha kutokuwepo kwa maumivu mwilini na taabu katika nafsi. Si kwa mfululizo wa ulevi na kuponda raha, si kwa tamaa ya ngono, wala kufurahia utamu ya samaki, na vyakula vingine vitamu kutoka meza iliyojaa vinono, ambazo huzalisha maisha mazuri; ni fikira za kimakini, kutafuta nje ya misingi ya kila uchaguzi na kuepuka, na kuikataa mitazamo ambayo hufanya shida kubwa kuichukua nafsi.[65]

Maana ya Kiepikurea ya maisha inakataa kutokufa na dhana ya maisha mengine mbali na haya ya duniani; kuna nafsi, lakini inaweza kufa kama mwili. Hakuna maisha baada ya kifo, ingawa, mtu hafai kuogopa kifo, kwa sababu "Kifo si chochote kwetu, kwani yale ambao hunywea, ni bila hisia, na kile ambacho hakina hisia si chochote kwetu."[66]

Falsafa ya Uvumilivu[hariri | hariri chanzo]

Falsafa ya Uvumilivu hufunza kwamba kuishi kulingana na fikira mema ni kuwa katika uwiano na mpango wa ulimwengu wa kimungu, unaotokana na mtu kufahamu logos (fikira), ya ulimwenguni kote, thamani muhimu inayopatikana kwa wote. Maana ya maisha ni uhuru kutoka mateso kupitia apatheia (Gr: απαθεια), yaani kuwa na lengo, kua na "uamuzi wazi" "siyo" kutofautiana. Mashauri ya moja kwa moja ya falsafa ya uvumilivu ni fadhila, fikira na sheria ya kiasili, zinazojumuisha kuendeleza kujidhibiti kwa kibinafsi na ujasiri wa kiakili kama njia za kuzishinda hisia haribifu. Mwenye kuifuata falsafa ya uvumilivu hanuii kuzizima hisia, bali ni kuziepuka shida za kihisia, kwa kuendeleza uamuzi wazi na utulivu wa kindani kupitia uzoefu makini wa kimantiki, kutafakari, na kuziweka fikira mahali pamoja.

Msingi wa kimaadili wa falsafa ya uvumilivu ni kuwa "zuri liko katika hali ya nafsi", yenyewe, inaonyeshwa katika hekima na kujidhibiti, hivyo kuboresha ustawi wa kiroho: "Fadhila" inatokana na "nia" ambayo inawiana na Maumbile."[66] Kanuni inatumika katika uhusiano wa kibinafsi, yaani: "kuwa huru kutokana na hasira, na wivu"..[66]

Falsafa za enzi ya Kutaalamika[hariri | hariri chanzo]

Enzi ya Kutaalamika na kipindi cha ukoloni yote mawili yalibadilisha hali ya falsafa ya Ulaya na kuieneza duniani kote. Ibada na kujinyenyekea mbele ya Mungu zilibadilishwa na dhana za haki ya kuzaliwa zisizowezwa kunyimwa mtu na dhana ya uwezo mkuu wa kifikira, na maadili ya ulimwengu mzima ya upendo na huruma yaliibua dhana za kiraia za uhuru, usawa, na uraia. Maana ya maisha pia yalibadilika, yakiwacha kuhimiza kidogo juu ya uhusiano wa wanadamu na Mungu na zaidi juu ya uhusiano kati ya watu binafsi na jamii yao. Kipindi hiki kimejaa nadharia zinazolinganisha kuwepo kwa maana na utaratibu wa kijamii.

Uhuru kutoka mipango ya kimali ya jamii[hariri | hariri chanzo]

Uhuru kutoka mipango ya kimali ya kijamii ni seti ya mawazo yaliyoibuka katika karne za 17 na 18, kwa sababu ya migogoro kati ya waliozidi kuwa matajiri, waliokuwa na mali, na utaratibu wa viongozi matajiri na watu wa dini yaliyochukua nafasi kubwa barani Ulaya. Uhuru kutoka mipango ya kimali ya kijamii ulionyesha binadamu kama viumbe wenye haki walizozaliwa nazo na wasizowezwa kunyimwa (pamoja na haki ya mtu kubaki na mali yanayotokana na kazi ya kibinafsi), na ilitafuta mbinu za kupima haki kwa sawa katika jamii yote. Kiujumla, inatazama uhuru wa kibinafsi kuwa kama lengo kuu,[67] kwa sababu tu kupitia hakikisho la uhuru ndio haki zingine zilizojikita kwa undani zinapolindwa. Kuna aina nyingi ya dhana ya uhuru kutoka mipango ya kimali ya kijamii, lakini dhana zao kuu kuhusu maana ya maisha zinaambatana na dhana tatu msingi. Wanafalsafa wa awali kama vile John Locke, Jean-Jacques Rousseau na Adam Smith waliona binadamu akianza katika hali ya kimaumbile, kisha akitafuta maana kuwepo kupitia ajira na mali, na kutumia mikataba ya kijamii ili kujenga mazingira ambayo yanasaidia juhudi hizo.

Ukanti[hariri | hariri chanzo]

Immanuel Kant anafahamika kama mmoja wa wanafalsafa wenye ushawishi mwingi zaidi katika kipindi cha mwisho cha Kutaalamika.

Ukanti ni falsafa iliyo na msingi katika maandishi ya kimaadili, ya somo la maarifa, na ya kimetafizikia ya Immanuel Kant. Kant anajulikana kwa nadharia yenye msingi katika uwajibikaji ambapo kuna wajibu mmoja wa kimaadili, "dhana ya lazima bila kujalisha", inayotokana na dhana ya uwajibikaji. Wakanti wanaamini kuwa vitendo vyote vinafanywa kulingana na lengo au kanuni fulani isiyobainika wazi, na kwa vitendo kuwa vya kimaadili, lazima viambatane na dhana ya lazima bila kujalisha.

Kifupi, mtihani ni kwamba lazima mmoja afanye lengo litumike ulimwenguni kote (tafakari kwamba watu wote walitenda hivi) kisha angalia kama bado itawezekana kulitekeleza lengo duniani. Katika kitabu chake, Kazi ya msingi, Kant anatoa mfano wa mtu ambaye anataka kukopa pesa bila kunuia kuzirudisha. Huu ni utata kwa sababu kama hiyo ingalikuwa hatua ulimwenguni kote, hakuna mtu ambaye angemkopesha mwingine pesa tena kwani yeye angejua kwamba hangerudishiwa pesa hizo. Lengo la hatua hii, anasema Kant, linaleta matokeo ya mkanganyiko katika matazamio (na hivyo linapingana na wajibu kamili).

Kant pia alikanusha kwamba matokeo ya tendo huchangia kwa njia yoyote kwa thamani ya kimaadili ya tendo, hoja yake ikiwa kwamba ulimwengu wa kimwili unapatikana nje ya udhibiti kamili wa mtu na hivyo mtu hawezi kuwajibika kwa matukio yanayofanyika hapo.

Falsafa za karne ya 19[hariri | hariri chanzo]

Utumikaji[hariri | hariri chanzo]

Jeremy Bentham

Asili ya utumikaji inaweza chapwa nyuma mbali hadi Epicurus, lakini, kama shule ya mawazo, inahusishwa na Jeremy Bentham,[68] ambaye aligundua kuwa asili imemuweka mtu chini ya utawala wa mabwana wawili wa kujitegemea, maumivu na raha, basi, kutokana na busara hiyo ya kimaadili, na kuiunda Sheria ya Utumizi kwamba wema ni chochote ambacho huleta furaha nyingi zaidi kwa idadi kubwa zaidi ya watu. Alifafanua maana ya maisha kama "kanuni ya furaha nyingi zaidi".

Jeremy Bentham aliungwa mkono sana na James Mill, mwanafalsafa muhimu katika siku zake, na babake John Stuart Mill. Mill mdogo alifunzwa kulingana na kanuni za Bentham, pamoja na kunakili na kufupisha maandishi mengi ya baba yake.[69]

Umaksi[hariri | hariri chanzo]

Kulingana na Umaksi na Ukomiunisti, maana ya maisha ni kutumikiana, katika amani na kwa uadilifu kama wanadamu sawa na wenye haki.[onesha uthibitisho]

Ubatili wa vyote[hariri | hariri chanzo]

Ubatili wa vyote ni falsafa inayokataa madai kuwa yeyote ana maarifa na ukweli, na hivyo inapeleleza umuhimu wa kuwepo bila ukweli unaoweza kujulikana. Badala ya kusisitiza kwamba maadili yanabadilika kulingana na mtu, na huenda yasipewe sababu, mbatilivyote anasema: "Hakuna kitu chenye thamani", maadili hayana thamani, hutumika tu kama maadili ya uongo ya jamii.

Friedrich Nietzsche aliutambulisha ubatilivyote kama kuifanya dunia kuwa tupu, na hasa kuwepo kwa binadamu, kwa maana, kusudi, ukweli wa kueleweka, na thamani muhimu; kwa ufupi, ubatili wa vyote ni mchakato wa "kuyafanya maadili makuu yasiwe na thamani".[70] Kumuona kama mbatili wa vyote kama matokeo ya kiasili ya wazo kwamba Mungu amekufa, na kusisitiza kuwa ni kitu kilichokuwa kinafaa kushindwa, maswali ya Nietzsche kuhusu maadili ya kuyakataa maisha ya ubatili wa vyote, kuliirudisha maana Duniani.[71]

Mwisho wa Dunia, picha iliyochorwa na msanii John Martin.

Kwa Martin Heidegger, falsafa ya ubatili wa vyote ni harakati ambapo "kuwa" kunasahaulika, na kugeuzwa kuwa thamani, kwa maneno mengine, kupunguzwa kwa kuwa hadi thamani ya ubadilishanaji.[70] Heidegger, kama Nietzsche, aliona katika lile lililodaiwa kuwa "kifo cha Mungu" chanzo cha ubatilivyote kuibuka:

Kama Mungu, ambaye ndiye lengo na msingi unaozidi yanayoweza kuhisika, wa ukweli wote, amekufa; kama ulimwengu unaozidi yanayoweza kuhisika wa Mawazo umeumizwa kwa kupoteza nguvu zake za kilazima za kujijenga juu, na juu ya hayo, za kuipa nguvu zaidi, basi hakuna chochote kinachobaki ambacho Mtu anaweza shikilia, na ambacho anaweza tumia kuitafuta njia.[72]

Mdhanaishi Albert Camus anadai kuwa mkanganyo wa hali ya binadamu ni kwamba watu wanatafuta maadili ya nje na maana katika dunia ambayo haina maana yoyote, na ambayo haiwajali. Camus anaandika kuhusu wabatilivyote wa thamani kama Meusrault,[73] na pia kuhusu maadili katika ulimwengu wa kuyabatili yote, kwamba watu wanaweza badala yake kujitahidi kuwa "wabatilivyote wa kishujaa", wanaoishi na hadhi wanapopambana na mkanganyiko, kuishi kwa "utakatifu wa kidunia", mshikamano wa kindugu, na kuuasi na kupambana dhidi ya kutojali kwa dunia.[74]

Falsafa za karne ya 20[hariri | hariri chanzo]

Kipindi cha sasa kimeyaona mabadiliko makuu katika dhana ya hali ya binadamu. Sayansi ya kisasa imefanikiwa kuandika upya uhusiano kati ya wanadamu na ulimwengu halisia, maendeleo katika matibabu na teknolojia yametufanya tuwe huru kutokana na upungufu na maradhi ya vipindi vya awali, na falsafa - hasa kufuatia mgeuko wa kilugha - ulibadilisha jinsi uhusiano mbalimbali kati ya watu wenyewe na wengine unavyotazamwa. Maswali kuhusu maana ya maisha pia yamekabiliwa na mabadiliko makuu, kutoka majaribio ya kutazama upya kuwepo kwa binadamu kupitia maneno ya kibaiolojia na kisayansi (kama katika upragmatiki na uchanya wa kimantiki), hadi jitihada za kunadharia kimeta kuhusu kufanya maana kama shughuli (udhanaishi, utu wa kidunia).

Upragmatiki[hariri | hariri chanzo]

Upragmatiki, ulianzishwa mwishoni mwa karne ya kumi na tisa nchini Marekani, kujihusisha (hasa) na ukweli, ukidokeza kwamba ni tu katika kukabiliana na mazingira ndipo deta, huwa na maana, na kwamba matokeo, kama utumiaji na chenye uwezo wa kufanyika kimatendo pia ni sehemu za ukweli. Isitoshe, upragmatiki unadokeza kwamba chochote muhimu na chenye vitendo si kweli daima, akisema kwamba kile ambacho huchangia zaidi kwa mema ya binadamu wengi katika kipindi cha muda mrefu ni kweli. Katika mazoezi, madai ya kinadharia lazima yathibitishwe kwa vitendo, yaani lazima mtu aweze kutabiri na kupima madai, na kwamba, mwishowe, mahitaji ya watu yanapaswa kuongoza uchunguzi wa kisomi wa binadamu.

Wanafalsafa wa Kipragmatiki wanadokeza kwamba kuyaelewa maisha kupitia vitu vinavyotendwa ni muhimu zaidi kuliko kutafuta dhana ya kiakili ambayo ni gumu kuwekwa katika vitendo kuyahusu maisha. William James alisema kuwa ukweli unawezwa kufanywa, lakini hauwezi kutafutwa.[75][76] Kwa mpragmatiki, maana ya maisha yanajulikana tu kupitia uzoefu.

Udhanaishi[hariri | hariri chanzo]

Kila mwanaume na kila mwanamke anaumba kiini (maana) ya maisha yake; maisha hayadhamiriwi na mungu mwenye nguvu zilizozidi za kibinadamu au mamlaka ya kidunia, kila mtu yuko huru. Kwa hivyo, mambo muhimu yanayomuendesha mtu kimaadili ni vitendo, uhuru na uamuzi, kwa hivyo, udhanaishi unapinga ufikiriaji na uchanya. Katika kutafuta maana ya maisha, mdhanaishi anatazama ambapo watu hupata maana ya maisha, ambapo katika kutumia fikira tu kama chanzo cha maana ni pungufu; Upungufu huibua hisia za wasiwasi na hofu, zinazohisika katika kukabiliana na uhuru mkuu, na kuambatana na mwamko kuhusu kifo. Kwa mdhanaishi, kuwepo kunatangulia kiini; (kiini) cha maisha ya mtu huja tu baada ya mtu kuwa.

Søren Kierkegaard aliliunda neno "mruko wa kiimani", akidokeza kuwa maisha yamejaa mkanganyiko, na mtu lazima aunde maadili yake katika ulimwengu usiojali. Mtu anaweza kuishi maisha yenye maana (yasiyo na kukata tamaa na wasiwasi) kwa kufanya ahadi kwa vyovyote kuhusu kitu kilicho na mwisho, na kujitolea kwa maisha hayo ya kufanya ahadi, licha ya mazingira magumu yaliyojikita katika kufanya hivyo.[77]

Arthur Schopenhauer alijibu: "Ni nini maana ya maisha?" kwa kubainisha kuwa maisha ya mtu yanaonyesha nia yake, na kwamba nia(maisha) kiendeshaji kisichokuwa na lengo, kisichofuata fikira na kinachokuwa chungu. Wokovu, ukombozi, na kuepuka mateso yamo katika kutafakari mazuri, huruma kwa wengine, na kujieupusha na anasa.[78][79]

Kwa Friedrich Nietzsche, maisha ni ya thamani tu ikiwa kuna malengo yanayomshawishi mtu kuishi. Ipasavyo, aliona falsafa ya ubatilivyote ("yote ambayo hufanyika ni ubatili") kama bila malengo. Alikana kujiepusha na anasa, kwa sababu kufanya hivi kunakanusha kuishi katika ulimwengu; alikanusha kuwa maadili ni malengo ya ukweli, ambayo kwa kifikira ni ahadi za lazima zinazotumika ulimwenguni kote: tathmini zetu ni tafsiri, na si tafakari za dunia, kama ilivyo, kwa kweli, na basi, dhana zote hufanyika kupitia mtazamo fulani.[71]

Ukanganyikaji[hariri | hariri chanzo]

Albert Camus, mwanafalsafa wa Kifaransa na Kialgeria ambaye mara nyingi anahusishwa na udhanaishi lakini ambaye alilikataa neno hilo kabisa,[80] ana umaarufu kwa kudokeza nadharia yake ya mkanganyiko. Kulingana na ukanganyikaji, kuna ukosefu wa umoja wa kimsingi unaotokana na kuwepo kwa ushirikiano wa binadamu na ulimwengu. Mtu ana hamu ya mpango, maana, na kusudi katika maisha, lakini ulimwengu haujali na hauna maana; mkanganyo unatokana na mgogoro huu.

Kama viumbe vinavyotafuta matumaini katika dunia isiyokuwa na maana, Camus anasema kuwa binadamu wana njia tatu za kuutatua mtanziko.

  • Kujiua: ufumbuzi wa kwanza wa mtanziko ni mtu kuyakomesha maisha yake. Camus anakataa chaguo hili kama la woga.
  • Imani ya kidini katika ulimwengu Upitao Fikira: imani ya namna hii huenda ikadokeza kuwepo kwa ulimwengu ambao umezidi ya kukanganya, na, kwa hivyo, una maana. Camus anaita ufumbuzi huu "kujiua kifalsafa" na anaukataa kwa sababu ni sawa na kuangamizwa kwa fikira, ambayo kwa maoni yake ni janga sawa na kujiua kimwili.
  • Kubali ya kukanganya: Kulingana na Camus, huu tu ndio ufumbuzi wa kweli. Ni kukubali na hata kukumbatia mkanganyo wa maisha na kuendelea kuishi. Ya kunganya ni tabia muhimu ya hali ya kibinadamu, na njia pekee ya kweli ya kukabiliana na hili ni kuyakubali haya kwa ujasiri. Kulingana na Camus, tunaweza "kuishi maisha bora zaidi ikiwa hayana maana."[81]

Ubinadamu wa Kidunia[hariri | hariri chanzo]

Picha ya "binadamu mwenye furaha" ishara ya Utu wa Kidunia.

Kulingana na Ubinadamu wa kidunia, wanadamu walitokana na kuzaana katika maendeleo ya mabadiliko ambayo hayakuongozwa kama sehemu muhimu ya maumbile, ambayo huishi yenyewe.[82][83] Maarifa hayatoki kutoka vyanzo vyenye nguvu visivyo vya kawaida, lakini kutoka uchunguzi wa binadamu, majaribio, na uchambuzi wa kimantiki(mbinu ya kisayansi): asili ya ulimwengu ni kile ambacho watu huitambua kuwa.[82] Aidha, "maadili na ukweli" yanadhamiriwa "kwa njia ya uchunguzi wa kiakili"[82] na "yanatokana na mahitaji ya binadamu na hamu kama ilivyopimwa na uzoefu", yaani kupitia akili yenye uchambuzi.[84][85] "Kulingana na yale tunayojua, tabia za mtu kiujumla ni [chanzo] cha kiumbe cha kibiolojia kinachoendesha shughuli zake katika muktadha wa kijamii na kiutamaduni."[83]

Watu huamua kusudi la binadamu, bila ya ushawishi wa kiMungu; ni tabia ya binadamu, (hisia ya kijumla) ambayo ni lengo ya maisha ya binadamu; Utu unataka kuendeleza na kutimiza:[82] "Utu husisitiza uwezo wetu, na uwajibikaji wetu, kuishi maisha ya kimaadili yenye utimilifu wa binafsi yanayolenga mema makuu ya ubinadamu ".[84] Wanautu huendeleza kufunguliwa kifikra ili kuyashughulikia maslahi ya kibinafsi na yenye manufaa kwa watu wote. Furaha ya mtu binafsi ni inahusishwa kwa njia isiyoweza kubadilishwa na ustawi wa binadamu, kwa uzima, kwa sehemu, kwa sababu sisi ni wanyama wanaolazimika kuishi katika jamii, ambayo hupata maana kutokana na uhusiano wa karibu, na kwa sababu maendeleo ya kitamaduni humnufaisha kila mtu katika utamaduni.[83][84]

Falsafa ndogo za utu wa baadaye na utu unaopita yote (ambazo wakati mwingine hutumiwa kimbadala) ni panuzi wa maadili ya kiutu. Mtu anapaswa kutafuta maendeleo ya ubinadamu na ya maisha yote] kwa kiasi kikubwa kiwezekanavyo ili kupatanisha Utu wa Kirainasansi na utamaduni wa karne ya ishirini wa kisayasansi na kiteknolojia, hivyo, kila kiumbe hai ana haki ya kuamua "maana ya maisha kibinafsi" kwa mtazamo wa kijamii na kibinafsi.[86] Kutoka mtazamo wa kiutu na kielimunafsia ya kupunguza maumivu, suala la maana ya maisha pia linaweza kutafsiriwa tena kama "Ni nini maana ya maisha "yangu"?"[87]

Badala ya kujifunga na swali la kidini au la kikozmiki kuhusu madhumuni makuu, mbinu hii inapendekeza kwamba swali hili ni la kibinafsi sana. Kuna majibu mengi ya kimatibabu ya kupunguza maumivu kwa swali hili, kwa mfano Viktor Frankl anadokeza kuwa dhana ya "Kutowaza", ambayo kwa kiasi kikubwa hutafsiriwa kama kukoma kutafakari bila mwisho juu ya ubinafsi, badala ya kujishughulisha na maisha. Kwa ujumla, mwitikio wa matibabu ya kuyapunguza maumivu ni kwamba swali la maana ya maisha huvukiza ikiwa mtu anajishughulisha kikamilifu na maisha. Swali kisha linabadilika kuwa wasiwasi maalum zaidi kama vile "Ni upotovu upi unaonisumbua?", "Ni nini kinachozuia uwezo wangu kufurahia vitu?", "Mbona mimi huwasahau wapendwa wangu?". Angalia pia Matibabu ya Kupunguza Maumivu ya Kidhanaishi, Irvin Yalom.

Uchanya wa kimantiki[hariri | hariri chanzo]

Wachanya wa kimantiki huuliza: Ni nini maana ya maisha? na mbona kuuliza?[88][89] Kama hakuna maadili yanayolengwa, basi, hivyo ni kusema maisha hayana maana?[90] Ludwig Wittgenstein na wachanya wa kimantiki walisema:[onesha uthibitisho] "Linapoulizwa kilugha, swali ni la ubatili"; kwa sababu, maishani taarifa ya "maana ya x", kawaida inaashiria madhara ya x, au umuhimu wa x, au kile ambacho ni dhahiri kuhusu x na kadhalika, kwa hivyo, wakati dhana ya maana ni sawa na "x", katika taarifa ya "maana ya x", taarifa inakuwa ya kujirudia, na kwa hivyo, ya kiupuzi, au inaweza kutaja kama ukweli kwamba maisha ya kibaiolojia ni muhimu ili kuwa na maana maishani.

Mambo (watu, matukio) katika maisha ya mtu yanaweza kuwa na maana (umuhimu) kama sehemu ya uzima, lakini maana isiyobainika wazi ya maisha (hayo), yenyewe, mbali na mambo hayo, haiwezi kubainika. Maisha ya mtu yana maana (kwake mwenyewe, wengine) kama matukio ya maisha yanayotokana na mafanikio yake, urithi, familia, na kadhalika, lakini, kusema kwamba maisha, yenyewe, yana maana, ni matumizi mabaya ya lugha, kwani yoyote ya umuhimu, au ya mwisho, ni muhimu tu "katika" maisha (kwa walio hai), hivyo basi kuifanya taarifa iwe ya kimakosa. Bertrand Russell aliandika kwamba ingawa alipata kwamba chuki yake ya mateso haikuwa kama chuki yake ya mboga ya brokoli, hakupata utaratibu wowote wa kuridhisha, na wa kupimika wa kuthibitisha hili:[66]

Tunapojaribu kuwa na uhakika, kulihusu kile tunachomaanisha tunaposema kuwa hiki au kile ndicho "Zuri," sisi hujipata katika matatizo makubwa sana. Tamko la Bentham, kwamba radhi ndiyo Zuri, lilizua upinzani mkali, na ilisemekana kuwa falsafa ya nguruwe. Yeye na wapinzani wake walishindwa kuibua hoja zozote. Katika swali la kisayansi, ushahidi unaweza kupatikana kutoka pande zote mbili, na mwishowe, upande mmoja unabainika kuwa na hoja bora - au, kama hili halitokei, swali linabaki kama halijajibiwa. Lakini katika swali, kuhusu ikiwa hili, au hilo, ndilo mwisho Mzuri, hakuna ushahidi, kwa vyovyote vile; kila mtetezi anaweza kupendekeza tu hoja kulingana na hisia zake, na kutumia vifaa vya ushawishi ambavyo vitaibua hisia sawa katika wengine. . . Maswali kuhusu "maadili" - yaani, kuhusu kile ambacho chenyewe ni kizuri kibaya , bila kutilia maanani madhara yake - yanapatikana nje ya uwanja wa sayansi, jinsi watetezi wa dini wanavyodai kwa msisitizo. Nadhani kwamba, katika hili, wako sawa, lakini, mimi napata hitimisho zaidi, ambalo hawapati, kwamba maswali kuhusu "maadili" yanapatikana kabisa nje ya uwanja wa maarifa. Hiyo ni kusema, tunaposema kwamba hili, au lile, lina "thamani", sisi tunaeleza tu hisia zetu wenyewe, si ukweli, ambao bado ungalikuwa kweli ikiwa hisia zetu za binafsi zingalikuwa tofauti.[91]

Baada ya usasa[hariri | hariri chanzo]

Falsafa ya baada ya usasa- tukizungumza kwa upana- zinaona hali ya binadamu ikiwa kama iliyojengwa na lugha, au na miundo na taasisi za jamii ya kibinadamu. Ikitofautiana na aina nyingine za falsafa, ni nadra kwa falsafa ya baada ya usasa kutafutamaana zinazopatikana kabla ya tendo au zilizojikita kwa undani katika kuwepo kwa binadamu, lakini badala yake inalenga kuchunguza au kukosoa maana zilizopewa ili kuzitafakari au kuzirekebisha upya. Chochote kinachofanana 'maana ya maisha', katika maana ya falsafa ya baada ya usasa, linaweza kueleweka tu ndani ya muundo wa kijamii na kilugha, na lazima ufuatwe kama kimbilio kutoka miundo ya nguvu ambayo tayari imejikita katika aina zote za hotuba na mwingiliano.

Kama kanuni, wanafalsafa wa baada ya usasa wanatazama mwamko wa vikwazo vya lugha kama muhimu kuvikwepa vikwazo vivyo hivyo, lakini wananadharia tofauti wana maoni mbalimbali kuhusu asili ya mchakato huu: kutoka ujenzi wa kidharura wa maana na watu binafsi (kama katika falsafa ya kuharibu yaliyojengwa) hadi kwa nadharia ambamo watu ni upanuzi wa kimsingi wa lugha na jamii, bila uhuru halisi (kama katika falsafa ya baada ya muundo). Kiujumla, falsafa ya baada ya usasa inatafuta maana kupitia kuangalia miundo ya msingi ambayo inaunda au kulazimisha maana, kuliko yale yanayoonekana kiepifomenali Duniani.

Dhana ya kihisia[hariri | hariri chanzo]

Kulingana na dhana ya kihisia, maana kuu ya maisha ni kupata kutosheleza hisia za kibinadamu. Wafuasi wa falsafa hii wanaamini kuwa vitendo vyote maishani ni matokeo ya hisia na hasa mahitaji ya kuzaa. Uhisia unaonyesha jinsi kuwepo kwa mtu binafsi huwa chanzo cha kuzaa unamfanya binadamu kutafuta lengo la kuzaa maishani kwa kuufuata mzunguko. Uharaka unasisitiza kuwa watu wanapofikiria kwa kina, watapata kuwa lengo kuu la matendo yote ni wafanyayo ni kuvutia watu wa jinsia nyingine. Dhana kuu ya uhisia inaweza kufuatwa hivi:

Kama inayokubalika kuwa watu hufunzwa kujifunza shuleni. Mbona tusome kwa bidii? Ili tufuzu mitihani. Mbona tufuzu mitihani? Ili tuweze kuenda chuo kikuu? Mbona tuweze kuenda chuo kikuu? Ili tuweze kupata kazi nzuri? Mbona tupate kazi nzuri? Ili tuwe na mali. Mbona tuwe na mali? Ili tununue magari mazuri; ili tununue nyumba nzuri; ili tununue bidhaa nzuri. Mbona vitu vyote vizuri kumfanya mtu aonekana mzuri? Mwishowe kuvutia watu wa jinsia nyingine, kutosheleza mahitaji msingi ya kuzaa na kuendeleza familia ya kibinadamu.

Wanahisia hutumia mawazo haya kuendeleza dhana kuwa matukio yote ya kibinadamu yanaweza kuelezewa kwa kutumia lengo letu la kuzaa: Mbona watu wanapinga sana ndoa baina ya watu wa jinsia moja? Kwa sababu watu katika ndoa hiyo hawawezi kuzaa Mbona watu hupendana? Kwa sababu upendo husababisha ngono, ambayo huchangia kwa ongezeko la spishi ya kibinadamu Mbona akina mama hupenda watoto hata kama hawajazaliwa bado? Kwa sababu inachangia kutunza na kuongeza idadi ya spishi ya kibinadamu Mbona watu wengi hupinga uavyaji wa mimba? Kwa sababu inazuia uzalishaji. Mbona madaktari wengi sana na matibabu mengi? Ili kutunza idadi ya watu wa spishi ya kibinadamu Mbona uuaji ni hatia kubwa sana? Kwa sababu kuua kunapunguza idadi ya watu wa spishi ya kibinadamu

Upanthei wa kiasilia[hariri | hariri chanzo]

Kulingana na upanthei wa kiasilia, maana ya maisha ni kutunza viumbe na mazingira.

Mitazamo ya kidini[hariri | hariri chanzo]

Mitazamo ya kidini kuhusu maana ya maisha ni zile itikadi ambazo huelezea maisha katika kusudi lisilobainika wazi na ambalo halifafanuliwi na binadamu.

Dini za Magharibi na Mashariki ya Kati[hariri | hariri chanzo]

Uzoroastro[hariri | hariri chanzo]

Uzoroastro ni dini na falsafa inayopata jina lake kutoka nabii wake Zoroaster, ambayo ilishawishi imani za Uyahudi na dini zilitokana na Uyahudi. Wazoroastro wanaamini katika ulimwengu na Mungu apitaye fikira, Ahura Mazda, ambaye ibada yote inaelekezwa. Kiumbe cha Azhura Mazda ni asha, ukweli na mpango, na inazozana na kinyume chake, druj, uwongo na machafuko. (Angalia pia Ueskatolojia wa Kizoroastro).

Kwa sababu ubinadamu una nia huru, watu lazima wawe na uwajibikaji kwa maadili wanayoyachagua. Kwa kutumia nia huru, watu lazima wawe na jukumu tendaji katika mgogoro wa dunia zima, na mawazo mazuri, maneno mema na matendo mema ili kuhakikisha furaha na kuepuka machafuko.

Uyahudi[hariri | hariri chanzo]

Kipengele muhimu zaidi cha Uyahudi ni ibada ya Mungu mmoja anayejua yote, mwenye nguvu kuliko wote, ambaye ni mkarimu kila wakati, anayepita fikira zote, na ambaye aliumba ulimwengu na anautawala. Kulingana na Uyahudi wa jadi, Mungu alifanya agano na watu wa Kiyahudi, katika Mlima wa Sinai, alipofafanua sheria zake na amri katika Torati. Katika Uyahudi wa Kirabi, Torati inajumuisha maandishi ya Torati na sheria ya mapokeo ya mdomo (iliyonakiliwa baadaye kama maandiko matakatifu).

Katika mtazamo wa ulimwengu wa Kiyahudi, maana ya maisha ni kumtumikia Mungu mmoja wa kweli na kujiandaa kwa ulimwengu ujao.[92][93] Fikira za "Olam Haba"[94] ni kuhusu kujiinua kiroho, kuunganika na Mungu katika kujiandaa kwa ajili ya "Olam Haba"; Fikira za Kiyahudi ni mtu kutumia "Olam Hazeh" (dunia hii) ili kujiinua mwenyewe. [95]

Ukristo[hariri | hariri chanzo]

Picha ya Hans Memling inayoitwa Hukumu ya Mwisho, inayoonyesha Malaika mkuu Mikaeli akizipima nafsi na kuwafukuza waliohukumiwa kuelekea jehanamu.

Ingawa Ukristo una mizizi yake katika Uyahudi, na unafanana sana na ontolojia ya Uyahudi, imani kuu ya Ukristo inatokana na mafundisho ya Yesu Kristo yaliyotolewa katika Agano Jipya. Kusudi la maisha kwa Mkristo ni kutafuta wokovu wa Kimungu kupitia neema ya Mungu iliyoletwa na Yesu (Injili ya Yohana 11:26).

Agano Jipya linaongea kumhusu Mungu kutaka kuwa na uhusiano na binadamu wote katika maisha haya na maisha yajao, jambo ambalo linaweza kufanyika tu kama dhambi za mtu zimesamehewa (Yoh 3:16-21), (2 Pet 3:9).

Katika mtazamo wa Kikristo, watu waliumbwa kikamilifu kwa mfano wa Mungu, lakini kuanguka kwao (dhambi ya asili) kulisababisha wanaozaliwa kuirithi dhambi hiyo.

Dhabihu ya Kristo ya upendo, kifo na ufufuko hutoa njia ya kuishinda hali hiyo chafu (Rum 6:23).

Njia ya kufanya hivyo inatofautiana kati ya madhehebu mbalimbali ya Wakristo, lakini yote yanategemea imani katika Yesu, kazi yake msalabani na kufufuka kwake kama msingi wa kuanza uhusiano mpya na Mungu. Chini ya mtazamo wa Ukristo, watu wanafanywa waadilifu kupitia imani katika kafara ya Yesu kufa msalabani.

Injili inahimiza kwamba kupitia imani hii, kizuizi ambacho dhambi imeunda kati ya mtu na Mungu kinaondolewa, kumruhusu Mungu kuwabadili watu na kuweka ndani yao moyo mpya unaotii mapenzi yake, na uwezo wa kutii hivyo.

Hii ndiyo maana inayoashiriwa na maneno 'kuzaliwa upya' au 'kuokolewa'.

Jambo hili linatofautisha sana Ukristo na dini nyingine ambazo zinadai kwamba waumini ni waadilifu kwake Mungu kwa kushikamana na mwongozo au sheria tuliyopewa na Mungu.

Katika Mafunzo Mafupi ya Kiinjili ya Westminster, swali la kwanza ni: "Ni nini kikomo cha binadamu?" yaani, "Ni nini lengo kuu la binadamu?". Jibu ni: "Lengo kuu la binadamu ni kumtukuza Mungu na kufurahi naye milele. Mungu anahitaji mtu kutii sheria ya maadili aliyomwonyesha akisema: tumpende Bwana Mungu wetu kwa moyo wetu wote, kwa roho yetu yote, kwa nguvu zetu zote, na kwa akili zetu zote; na majirani wetu kama sisi wenyewe".[96]

Mafunzo ya Injili ya Baltimore yanajibu swali, "Kwa nini Mungu amekuumba?" yakisema "Mungu ameniumba ili nimjue, nimpende na kumtumikia katika dunia hii, na kuwa na furaha pamoja naye milele mbinguni."[97]

Mtume Paulo pia analijibu swali hili katika hotuba yake ya Areopagus mjini Atheni: "Kutokana na mtu mmoja alifanya kila taifa la wanadamu, kwamba wanapaswa kuishi duniani kote; na akapima nyakati haswa zilizowekwa kwao na mahali ambapo wanapaswa kuishi. Mungu alifanya hivyo ili binadamu amtafute na labda kuuonyosha mkono nje kwa ajili yake na kumpata, ingawa hayupo mbali kutoka kila mmoja wetu. (Mdo 17:26-27)[98]

Uislamu[hariri | hariri chanzo]

Katika Uislamu, lengo kuu la maisha ya binadamu ni kumtumikia Allah (kwa Kiarabu sawa na "Mungu") na kukaa na miongozo ya Kimungu iliyofafanuliwa katika Qur'an na Mapokeo ya Mtume. Maisha ya kidunia ni mtihani tu, kuamua maisha ya mtu baadaa kifo, katika Jannat (Mbinguni) au katika Jahannum (Kuzimu).

Kwa ajili ya radhi ya Mwenyezi Mungu, kupitia Qur'ani, lazima Waislamu wote waamini katika Mungu, ufunuo wake, malaika wake, wajumbe wake, na katika "Siku ya Kiyama".[99] Qur'an inaelezea madhumuni ya uumbaji kama ifuatavyo: "Heri yeye ambaye mkononi mwake ana ufalme, yeye ana nguvu juu ya kila kitu, ambaye aliumba mauti na uhai ili apate kuchunguza nani kati yenu ndiye bora katika matendo, na yeye ni mwenyezi, Mwenye kusamehe "(Qur'an67 :1-2) na" 'Mimi tu niliumba malaika na binadamu kuniabudu Mimi "(Qur'an 51:56). Ibada inashuhudia kuwepo kwa umoja wa Mungu katika uongozi wake, majina yake, na sifa yake. maisha ya Duniani ni mtihani; jinsi mtu anavyotenda huamua kama nafsi ya mtu inakwenda Jannat (Mbinguni) au Jahannam (Motoni).

Nguzo Tano za Kiislamu ni wajibu unaostahiliwa na kila Muislamu; yaani: Shahadah (ungamo la imani); Salah (Maombi); Zakah (ukarimu); Sawm (kufunga wakati wa Ramadhan) na Hajj (Hija kwenda Makka).[100] Zinatokana na maandiko ya Hadith, hasa ya Sahih Al-Bukhari na Sahih Muslim.

Imani ni tofauti kati ya Kalam. Dhana ya Kisunni ya mwisho wa safari iliyoamuliwa awali ni amri ya kimungu;[101] aidha, dhana ya Kishi'a ya nafsi kuwa na mahali pa kwenda kabla ya kifo ni haki ya kimungu; katika mtazamo wa Kisufi unaoeleweka na wachache Ulimwengu upo tu kwa radhi ya Mungu; Uumbaji ni mchezo mkubwa, ambapo Mwenyezi Mungu ndiye tuzo kuu.[102][102]

Imani ya Kibahá'í[hariri | hariri chanzo]

Imani ya Kibahá'í inasisitiza umoja wa ubinadamu.[103] Kwa Wabahá'í, madhumuni ya maisha yanalenga kukua kiroho na huduma kwa ubinadamu. Binadamu wanatazamwa kama viumbe wa kiroho kwa undani. Maisha ya watu katika dunia hii tunayoishi hutoa fursa zilizopanuliwa za kukua, kukuza sifa na fadhila za kimungu, na manabii walitumwa na Mungu kuwezesha hili.[104][105]

Dini za Asia ya Kusini[hariri | hariri chanzo]

Falsafa za Kihindu[hariri | hariri chanzo]

Aum ya kidhahabu iliyoandikwa katika Devanagari. Aum ni takatifu katika dini za Uhindu, Ujaini na Ubuddha.

Uhindu ni jamii ya kidini inayojumuisha itikadi na desturi nyingi. Kwa sababu Uhindu ulikuwa njia ya kuonyesha maisha yenye maana tangu jadi, wakati ambapo hapakuwa na haja ya kutaja Uhindi kama dini tofauti, mafundisho ya Uhindu ni nyongeza na yanayowiana kiasili, kiujumla yasiyo ya kipekee, yenye kudokeza tu na yenye maudhui ya kuvumiliana.[106]

Wengi wanaamini kwamba ātman (roho, nafsi) nafsi ya kweli wa mtu - ni ya milele.[107]. Katika sehemu, hili linatokana na imani ya Kihindu kwamba maendeleo ya kiroho hufanyika katika maisha mengi, na malengo yanafaa kuwiana na hali ya maendeleo ya mtu binafsi. Kuna malengo manne ya maisha ya binadamu, yanayojulikana kama purusharthas (yamepangwa kutoka ndogo hadi ile kuu): Kama (kazi, upendo na radhi ya kingono), Artha (mali), Dharma (haki, maadili), na Moksha (ukombozi kutoka mzunguko wa kuzaliwa upya).[108][109][110]

Katika shule zote za Uhindu, maana ya maisha imefungwa ndani ya dhana za karma (kitendo chenye matokeo), samsara (mzunguko wa kuzaliwa na kuzaliwa upya), na moksha (ukombozi). Kuwepo kunaaminika kuwa maendeleo ya atman (sawa na dhana ya magharibi ya nafsi) kupitia vipindi vingi vya maisha , na maendeleo yake ya mwisho kuelekea ukombozi kutoka karma. Malengo hasa ya maisha kwa ujumla husongeshwa chini ya (mazoea) pana ya yoga au dharma (kuishi kisahihi) ambayo yanakusudiwa kujenga kuzaliwa upya kuzuri zaidi, ingawa hayo pia kwa ujumla ni matendo chanya katika maisha haya pia. Shule za jadi za Uhindu mara nyingi huabudu Madeva ambao ni dhihirisho ya Ishvara (Mungu wa kibinafsi au wa kuchaguliwa); Madeva hawa huchukuliwa kama aina zifaazo ili zitambuliwa kama aina ya kuboreka kiroho.

Uhindu wa Advaita na Dvaita[hariri | hariri chanzo]

Shule za baadaye zilizitafsiri upya veda kuzingatia Brahman, "Yule Bila Wa Pili",[111] kama kielelezo muhimu kinachomfanana Mungu.

Katika Advaita Vedanta ya kimoni, atman hatimaye hatofautishwi na brahman, na lengo la maisha ni kujua au kutambua kwamba (nafsi) ya mtu ya atman inafanana na Brahman.[112]

                                                                                             Kwa Maupanishadi, yeyote anayefahamu kikamilifu atman, kama msingi wa ubinafsi, anajitambua na Brahman, na hivyo, anapata Mokasha (ukombozi, uhuru).[107][113][114]

Dvaita Vedanta yenye pande mbili na shule zingine za bhakti zina tafsiri yenye pande mbili. Brahaman anaonekana kama kiumbe kikuu chenye tabia na sifa wazi. Atman inategemea Brahman kwa kuwepo kwake; maana ya maisha ni kupata Moksha kupitia upendo wa Mungu na neema yake.[113]

Uvaishnavi[hariri | hariri chanzo]

Tawi lingine la Uhindu ni Uvaishnavi , ambapo Vishnu ndiye Mungu mkuu. Si shule zote za Uvaishnavi ambazo hufunza maana ya maisha, lakini Gaudiya Vaishnavism, kwa mfano, hufunza Achintya Bheda Abheda inayomaanisha Kumuabudu Mungu tofauti na Mungu mmoja wa kweli na wakati uo huo ikitambua umoja muhimu wa nafsi zote.

Si shule zote za Uvaishnavi ambazo hufunza maana ya maisha, lakini Uvaishnavi wa Kigaudiya unafunza, kwa mfano, Achintya Bheda Abheda kumaanisha kuabudu Mungu tofauti na mmoja wa kweli aitwaye Krsna huku vimube vyote hai ni sehemu za kimilele za Mungu mkuu aitwaye Krsna. Mtazamo wa kikatiba wa kimbe hai ni kumtumikia Mungu na upendo na kujali. Huduma bila malipo isiyositishwa na isiyosukumwa na chochote kwa Krsna na wafuasi wake ndiyo maana ya maisha katika hali uhuru. Sisi tupo katika Dunia ya kinafsi tukimtumikia Krsna kwa furaha huku tukifahamu vyema kuwa sisi ni roho za kinafsi na tunayo maisha ya milele. Kwa sababu ya kumchukia Krsna na kwa sababu ya mapenzi yetu ya kutaka kuwa na anasa m,bali na Krsnatupo katika Dunia hii ambapo tunapitia mzunguko unaojirudiarudia wa kuzaliwa, magonjwa, uzee na kifo katika miili tuliyopata ya spishi 8.4 za kimaisha, tukihama kutoka mwili mmoja hadi mwingine kulingana na karma yetu na mapenzi yetu.

Lengo la maisha ya binadamu haswa ni kufikiria zaidi ya njia ya kinyama ya kula, kulala, kufanya mapenzi na kulinda na kufuata akili ya juu zaidi ili kuanzisha upya uhusiano na Krsna, Baba yetu wa milele, ambaye kutoka kwake vyote vilitoka, ambaye ndiye mwezeshaji na mwenye kuangamiza. Maandiko yaliyoonyehswa kwetu kama vile Bhagavad-Gita na Srimad Bhagavatam yanafunza kuwa Sambandha (Mimi ni nani? Mungu ni nani? Uhusiano kati ya Mungu na mimi ni upi?) na Abhideya (mchakato wa kuanzisha uhusiano ulipotea na Mungu kupitia michakato 9 ya Bhakti - Huduma ya Maombi) na Prayojana - matokeo - kupata upendo wa Mungu. Mchakato rahisi zaidi ni kuimba maha Bhakti "Hare Krsna Hare Krsna KRsna Krsna Hare Hare - Hare Rama Hare Rama Rama Rama Hare Hare" pamoja na wafuasi wa Mungu. Huku maana ya maisha yakiwa kuanzisha upya uhusiano ulioisha na Mungu anayewapenda watu wote, lengo la uumbaji ni kutumia rasilimali kurudi nyumbani kwa Mungu, Dunia ya milele ya kinafsi inayoitwa Goloka Vrindavana - milki ya Mungu.

Ujaini[hariri | hariri chanzo]

Ujaini ni dini iliyoanza katika Uhindi ya kale, mfumo wake wa kimaadili unakuza nidhamu ya kibinafsi kushinda yote mengine. Kupitia kuyafuata mafundisho ya kujiepusha na anasa zote, ya ujaini, binadamu anapata kutaalamika (maarifa kamili). Ujaini unaugawanya ulimwengu katika viumbe vilivyohai na visivyohai. Wakati tu visivyohai vinavyoshikilia vyenye uhai ndipo mateso hutokea. Kwa hivyo, furaha ni matokeo ya utekaji-kibinafsi na uhuru kutoka kwa vitu vya nje. Maana ya maisha basi huweza kusemwa kuwa kutumia mwili unaoonekana kupata utambuzi wa kibinafsi na neema..[115]

Wajaini huamini kwamba kila binadamu anawajibika kwa matendo yake na viumbe wote hai wana roho ya milele, jīva. Wajaini wanaamini nafsi zote ni sawa kwa sababu zote zinamiliki uwezekano wa kufanywa ziwe huru na kufikia Moksha. Mtazamo wa Kijanini wa karma ni kwamba kila hatua, kila neno, kila wazo linazalisha, mbali na yanayoonekana, matokeo yasiyoonekana, na yanayopita fikira kwa nafsi.

Ujaini unajumuisha kushikilia vikali ahimsa (au ahinsā), mbinu ya aina ya Kusitisha Vurugu ambayo huzidi kwa mbali ulaji mboga. Wajaini wanakikataa chakula kilichopatikana kwa ukatili usiohitajika. Wengi wana mazoezi ya maisha sawa na ulaji mboga pekee kutokana na vurugu ya mashamba ya maziwa ya kisasa, na wengine huepukana na mboga za mizizi katika maakuli yao ili kulinda maisha ya mimea ambayo wao hula.[116]

Ubudha[hariri | hariri chanzo]

Ubudha wa Mapema[hariri | hariri chanzo]

Ubudha ni mafundisho yasiyo na pande mbili, ambapo kichwa, chombo, na hatua yote ni huonekana yakiwa si ya kweli. Wabudha wanaamini kwamba maisha kwa undani yamejaa mateso au kuchanganyikiwa. Hilo si kumaanisha kwamba hakuna raha maishani, lakini kwamba raha hii haisababishi furaha ya milele. Mateso yanasababishwa na kuvishikilia vitu vinavyonekana na kuguzika au visivyoonekana na visivyokuguzika ambavyo mwishowe husababisha mtu kuzaliwa tena na tena katika mzunguko wa kuwepo. Sutra na tantra za Kibudha haziongei kuhusu "maana ya maisha" au "madhumuni ya maisha", bali huzungumzia kuhusu uwezo wa maisha ya binadamu wa kukomesha mateso kupitia kujiepusha na tamaa na kushikilia dhana fulani. Mateso yanaweza kushindwa kupitia shughuli za binadamu, tu kwa kuondoa sababu ya mateso. Kufikia na kutimiza kutopenda raha ni mchakato wa ngazi nyingi ambazo hatimaye matokeo yake ni hali ya Nirvana. Nirvana inamaanisha uhuru kutoka mateso na kuzaliwa upya.[117]

Gurudumu la dharmacakra lenye sehemu nane

Ubudha wa Kitheravada kwa jumla unadhaniwa kuwa karibu na mazoezi ya mapema ya Wabudha. Unakuza dhana ya Vibhajjavada (Pali), maana ya moja kwa moja "Kufunzwa kwa Uchambuzi", ambao Unasema kwamba lazima ufahamu utokane na uzoefu wa anAyenuia kuupata, uchunguzi makini, na kufikiria badala ya kutumia imani ya kipofu. Hata hivyo, mapokeo ya Kitheravadin pia yanasisitiza kuutilia maanani ushauri wa wenye busara, hasa ikizingatiwa kuwa ushauri huo na tathmini ya uzoefu wa kibinafsi kuwa vipimo viwili ambavyo vinafaa kutumiwa kuyapima mazoea. Lengo la Kitheravadin ni ukombozi (au uhuru) kutoka mateso, kulingana na Kweli Nne Adimu. Hili linapatikana katika kuipata Nirvana,au kufunguliwa ambao pia husitisha 0}mzunguko unaorudiwa wa kuzaliwa, uzee, maradhi na kifo.

Ubudha wa Kimahayana[hariri | hariri chanzo]

Shule za Ubudha wa Kimahayana zinasita kusisitiza mtazamo wa jadi (ambao bado unatekelezwa katika Kitheravada) wa kuachiliwa kutoka Mateso (Dukkha) ta kibinafsi na kufikia Mwamko (Nirvana). Katika Mahayana, Budha huonekana kama kiumbe wa milele, asiyebadilika, asiyeeleweka, na ambaye yupo kila mahali. Misingi mikuu ya mafundisho ya Kimahayana imejikita katika uwezekano wa ukombozi kutoka mateso wa viumbe vyote, na kuwepo kwa Budha-asili apitaye fikira , ambaye ni kiini cha Budha wa milele aliopo, lakini aliyejificha na asiyetambulika, katika viumbe wote.[onesha uthibitisho]

Shule za kifalsafa za Ubudha wa Kimahayana, kama vile Chan / Zen na shule za Utibeti wa vajrayana na Shingon, hufunza wazi kwamba boddhisattva lazima wajiepushe na ukombozi kamili, wajiruhusu wenyewe kuzaliwa tena ulimwenguni hadi viumbe wote wapate kutaalamika. Shule za kiibada kama vile Ubhuda wa Ardhi Takatifu hutafuta msaada wa mabudha wa mbinguni - watu binafsi ambao wametumia maisha yao yote[onesha uthibitisho] wakikusanya karma chanya, na kuutumia mkusanyiko huo kuwasaidia wote.

Kalasinga[hariri | hariri chanzo]

Ishara ya kidini ya Khanda, ambayo ni ishara muhimu ya dini ya Kalasinga.

Dini yenye Mungu mmoja ya Kalasinga ilianzishwa na Guru Nanak Dev, neno "Kalasinga" linamaanisha mwanafunzi, kuashiria kwamba wafuasi wataishi maisha yao milele wakijifunza. Mfumo huu wa falsafa ya dini na kueleza imejulikana tangu jadi kama Gurmat (maana yake shauri la maguru) au Sikh Dharma. Wafuasi wa Kalasinga wametakaswa kuyafuata mafundisho ya maguru wa Sikh kumi, au viongozi wa kutaalamika, na pia maandiko matakatifu yaitwayo Gurū Granth Sāhib yanayojumuisha maandiko mbalimbali yaliyochaguliwa na wanafalsafa wengi kutoka mazingira mbalimbali ya kijamii, kiuchumi na kidini.

Maguru wa Kikalasinga hutuambia kwamba wokovu unaweza kupatikana kwa kuzifuata njia mbalimbali za kiroho, kwa hivyo si Wakalasinga pekee wanaopata wokovu: "Bwana anakaa ndani ya kila moyo, na kila moyo una njia yake yenyewe ya kumfikia."[118] Wakalasinga huamini kwamba watu wote ni muhimu mbele ya Mungu.[119] Wakalasinga hupima maadili yao ya kitabia na ya kiroho na kuyatafuta maarifa, na lengo la kukuza maisha ya amani na usawa, na pia yenye hatua chanya.[120]

Sifa muhimu na tofauti ya Kalasinga ni dhana ya Mungu isiyo ya kumtazama Mungu akiwa na umbo fulani, kiasi kwamba mtu anaweza kumtafsiri Mungu kama Ulimwengu wenyewe (upanthei). Kalasinga kwa hivyo inayaona maisha kama fursa ya kumuelewa huyu Mungu na pia kuugundua uungu ambao upo katika kila mmoja. Ingawa ufahamu kamili wa Mungu unazidi ubinadamu,[121] Guru Nanak alielezea Mungu kama asiye eleweka kikamilifu, na kusisitiza kwamba Mungu lazima aonekana kutoka kwa "jicho la ndani", au "moyo", wa binadamu: wanaoamini lazima watafakari ili kuelekea kutaalamika. Nanak alihimiza ufunuo kupitia kutafakari, kwani kutumika kwake kila wakati kunaruhusu kuwepo kwa mawasiliano kati ya Mungu na binadamu.[121]

Dini za Mashariki ya mbali[hariri | hariri chanzo]

Ushinto[hariri | hariri chanzo]

Shinto torii, mlango wa kitamaduni wa Kijapani

Ushinto ni dini iliyoanzia Ujapani. Neno Shinto linamaananisha "njia ya kami", lakini kwa ufasaha zaidi, linaweza kumaanisha "sehemu yenye njia nyingi ambapo kami anachagua njia yake". Njia yenye sehemu nyingi ya 'kimungu' inaashiria kwamba ulimwengu wote ni roho ya kimungu. Msingi wa nia huru kuichagua njia ya mmoja, inamaanisha kwamba maisha ni mchakato wa ubunifu.

Ushinto Unayataka maisha ya kuishi, siyo ya kufa. Ushinto unakitazama kifo kama uchafuzi na inatazama maisha kama eneo ambapo roho ya kimungu inanuia kujitakasa yenyewe kwa kujiendeleza inavyostahili. Ushinto unayataka maisha ya kibinafsi ya kibinadamu kuendelezwa milele duniani kama ushindi wa roho ya kimungu katika kuhifadhi tabia yake ya usawa kwa hali ya juu kabisa. Kuwepo kwa uovu duniani, kama inavyodokezwa na Ushinto, hakupingi hali ya kimungu kwa kuweka juu ya uungu jukumu la kuweza kuyapunguza mateso ya binadamu huku ikikataa kufanya hivyo. Mateso ya maisha ni mateso ya roho ya kimungu katika kuyatafuta mafanikio katika ulimwengu unaolenga usawa.[122]

Utao[hariri | hariri chanzo]

Taijitu ni ishara ya umoja wa vinyume vya yin na yang.

Kosmojenia ya Watao inasisitiza haja ya viumbe wote wenye fahamu na watu wote kurudi kwa mwanzo au kuungana na Umoja wa Ulimwengu kupitia njia ya kujikuza na kujitambua. Wahumini wote wanapaswa kuelewa na kuwiana na mwisho wa kikweli.

Wanaamini yote awali yalikuwa kutoka Taiji na Tao, na maana maishani kwa wahumini ni wao kugundua hali ya muda mfupi ya kuwepo. "Kujiangalia tu kindani ndio kunaoweza basi kutusaidia kupata sababu zetu za undani kabisa za kuishi...jibu rahisi limo humu ndani yetu."[123]

Ukonfiuso[hariri | hariri chanzo]

Ukonfiuso unatambua hali ya kibinadamu kulingana na mahitaji ya nidhamu na elimu. Kwa sababu binadamu anaendeshewa na ushawishi mzuri na mbaya, Wakonfiuso huona lengo katika kupata tabia nzuri kupitia uhusiano wa nguvu na kufikiria na pia kukanusha nishati hasi. Msisitizo huu wa maisha ya kawaida unaonekana katika msemo wa mwanachuoni wa Kikonfiuso Tu Wei-Ming, "tunaweza kutambua maana kuu ya maisha katika kuwepo kwa kawaida kwa binadamu."[124]

Dini mpya[hariri | hariri chanzo]

Kuna harakati nyingi mpya za kidini katika Asia ya Mashariki, baadhi yao zikiwa na mamilioni ya wafuasi: Chondogyo, Tenrikyo, Cao Đài, na Seicho-No-ie. Dini mpya kawaida zina maelezo ya kipekee kuhusu maana ya maisha. Kwa mfano, katika Tenrikyo, mtu anatarajiwa kuishi Maisha ya Furaha kwa kushiriki katika mazoea yanayokuza furaha yake binafsi na pia ya watu wengine.

Katika utamaduni maarufu[hariri | hariri chanzo]

Siri ya maisha na maana yake ni jambo linalorudiwa mara nyingi katika utamaduni maarufu, unaoonyeshwa katika burudani ya vyombo vya habari na aina mbalimbali za sanaa.

Yote ni bure ni picha ya Charles Allan Gilbert na ni mfano wa vanitas. Inaonyesha mwanamke akitazama uso wake katika kioo, lakini vyote vimepangwa ili kuifanya picha ya kifuvu kuonekana.

Katika mfululizo maarufu wa vitabu vya kuchekesha vya Douglas Adams kwa jina "The Hitchhiker's Guide to the Galaxy", Jibu la Swali Kuu la Maisha, Ulimwengu, na Yote lina ufumbuzi wa kinambari wa 42, ambayo Ilipatikana baada ya muda wa zaidi ya miaka milioni saba na nusu kupitia tarakilishi yenye nguvu kubwa kwa jina "Deep Thought". Baada ya kunganyika kwingi kutoka wazao wa waumbaji wake, "Deep Thought" anaelezea kuwa tatizo ni kuwa hawajui Swali Kuu, na ingewabidi kujenga kompyuta yenye nguvu zaidi ili kulibainisha. Kompyuta inaonyeshwa kuwa Dunia, ambayo, baada ya kuhesabu kwa miaka milioni, inaharibiwa ili kuunda Barabara ya Kiulimwengu dakika tano kabla ya kukamilisha kufanya hesabu.[5][7][11][125] Katika Maisha, Ulimwengu na Kila kitu, inathibitishwa kwa kweli kuwa 42 ndilo Jibu Kuu, na kwamba haiwezekani kwa Jibu Kuu na Swali Kuu kujulikana katika ulimwengu mmoja, kwani zitafutana na kuuchukua ulimwengu, na kubadilishwa na kitu cha maajabu zaidi,(mhusika mmoja, Prak, anapendekeza kwamba hili huenda likawa limetokea tayari).[126] Hatimaye, katika matumaini kwamba fahamu yake ina swali, Arthur Dent anajaribu kuliwaza swali, na anapata "unapata nini ukizidisha sita mara tisa?", Pengine ni dhana isiyosahihi, kwani kuwasili kwa "Golgafrinchans" katika Dunia ya kabla ya historia ingeharibu mchakato wa kuhesabu.[127] Hata hivyo, Dent, Fenchurch, na Marvin anayekaribia kufa waliona ujumbe wa mwisho wa Mungu kwa uumbaji wake: "Sisi tunaomba msamaha kwa shida tuliyowaletea".[128]

Hamlet na Kifuvu cha Yorick

Katika maana ya maisha ya Monty Python,kuna kugusia kwingi kwa maana ya maisha. Katika "Sehemu ya VI B: Maana ya Maisha" mwanamke anayefanya kazi ya kusafisha anaelezea "Maisha ni mchezo, wakati mwingine unashinda au kushindwa" na baadaye mtu wa kupelekea watu vyakula hotelini anaelezea falsafa yake ya kibinafsi "Dunia ni pahali pazuri. Lazima uende ndani yake, na upende kila mtu, usiwachukie watu. Lazima hujaribu na kumfanya kila mtu awe na furaha, na upeleke amani na ridhaa kokote uendapo.[129] Katika mwisho wa filamu, tunaweza kumuona Michael Palin akipewa bahasha, anaifungua, na kupea watazamaji 'maana ya maisha': "Basi, si kitu maalumu sana. Uh, jaribu kuwa mzuri kwa watu, epuka kula mafuta, soma kitabu kizuri kila wakati, pata kutembea, na jaribu kuishi pamoja kwa amani na utulivu na watu wa Imani zote na mataifa yote.[129][130][131]

Katika kipindi Kimoja cha "The Simpsons" kilichoitwa "Homer the Heretic", mfano wa Mungu unakubali kumwambia Homer maana ya maisha, lakini majina ya wahusika wa kipindi yanaanza kuonekana anapoanza kusema ni nini. Mapema katika kipindi hicho, Homer anaanzisha dini yake mwenyewe, ambapo anajaribu kumwabudu Mungu kwa njia yake mwenyewe, baadaye akimwwambia Moe kwamba dini hiyo haina kuzimu na haina kupiga magoti. Hata hivyo, Homer anaiacha kwa haraka dini yake ya anasa na ubinafsi baada baada ya nyumba yake kunusurika kuchomeka, akitafsiri moto kama ishara ya kulipiza kisasi kwa kimungu, na kuita "O Mwenye Nguvu za Kuumiza, nionyeshe nani wa kuumiza, naye ataumizwa." Ned anamfariji Homer kuwa moto haukuwa kisasi cha Mungu na Lovejoy anaelezea kwamba Mungu alikuwa "akifanya kazi katika mioyo ya marafiki na majirani wako walipokuja kukusaidia."[132]

Mwishoni mwa "The Matrix Revolutions", Smith anahitimsha kwamba "madhumuni ya maisha ni kuisha" na anakusudia kuharakisha lengo hilo.[133][page needed] The Matrix series. Mfululizo wa filamu wa "The Matrix" pia unatoa wazo la "wanaoishi katika ukweli uliobuniwa" na swali linalohusika na wazo hilo ikiwa kuwepo huko kunafaa kutazamwa kama kusiokuwa na maana, katika njia inayoweza kulinganishwa na Hadithi fupi yenye mafunzo ya pango ya Plato na jinsi baadhi ya mifumo ya imani hutazama ukweli, kama Ubuddha au Uaginostiki.[134][page needed]

See also[hariri | hariri chanzo]

References[hariri | hariri chanzo]

  1. Jonathan Westphal (1998). Philosophical Propositions: An Introduction to Philosophy. Routledge. ISBN 0415170532. 
  2. Robert Nozick (1981). Philosophical Explanations. Harvard University Press. ISBN 0674664795. 
  3. Albert Jewell (2003). Ageing, Spirituality and Well-Being. Jessica Kingsley Publishers. ISBN 184310167X. 
  4. 4.0 4.1 Question of the Month: What Is The Meaning Of Life?. Philosophy Now. Issue 59. Iliwekwa mnamo 2007-07-26.
  5. 5.0 5.1 Glenn Yeffeth (2005). The Anthology at the End of the Universe: Leading Science Fiction Authors on Douglas Adams' The Hitchhiker's Guide to the Galaxy. BenBella Books, Inc. ISBN 1932100563. 
  6. David Seaman (2005). The Real Meaning of Life. New World Library. ISBN 1577315146. 
  7. 7.0 7.1 7.2 7.3 Julian Baggini (Septemba 2004). What's It All About? Philosophy and the Meaning of Life. USA: Granta Books. ISBN 1862076618. 
  8. Ronald F. Thiemann; William Carl Placher (1998). Why Are We Here?: Everyday Questions and the Christian Life. Continuum International Publishing Group. ISBN 1563382369. 
  9. Dennis Marcellino (1996). Why Are We Here?: The Scientific Answer to this Age-old Question (that you don't need to be a scientist to understand). Lighthouse Pub. ISBN 0945272103. 
  10. F. Homer Curtiss (2003). Why Are We Here. Kessinger Publishing. ISBN 0766138992. 
  11. 11.0 11.1 William B. Badke (2005). The Hitchhiker's Guide to the Meaning of Everything. Kregel Publications. ISBN 0825420695. 
  12. 12.0 12.1 Hsuan Hua (2003). Words of Wisdom: Beginning Buddhism. Dharma Realm Buddhist Association. ISBN 0881393029. 
  13. 13.0 13.1 Paul Davies (Machi 2000). The Fifth Miracle: The Search for the Origin and Meaning of Life. Simon & Schuster. ISBN 0-684-86309-X. Retrieved on 2007-07-26. 
  14. 14.0 14.1 14.2 14.3 Jose Fadul (2008). Lessons in Chess, Lessons in Life: Application of the Psychology of the Game in Real Life. Lulu Press. ISBN 978-0-557-02158-1. 
  15. 15.0 15.1 Charles Christiansen; Carolyn Manville Baum; Julie Bass-Haugen (2005). Occupational Therapy: Performance, Participation, and Well-Being. SLACK Incorporated. ISBN 1556425309. 
  16. 16.0 16.1 Evan Harris Walker (2000). The Physics of Consciousness: The Quantum Mind and the Meaning of Life. Perseus Books. ISBN 0738204366. 
  17. Rick Warren (2002). The Purpose Driven Life: What on Earth Am I Here For?. Zondervan. ISBN 0310255252. 
  18. 18.0 18.1 Jiddu Krishnamurti (2001). What Are You Doing With Your Life?. Krishnamurti Foundation of America. ISBN 188800424X. 
  19. Puolimatka, Tapio; Airaksinen, Timo (2002). Education and the Meaning of Life (PDF). Philosophy of Education. University of Helsinki. Iliwekwa mnamo 2007-07-26.
  20. Stan Van Hooft (2004). Life, Death, and Subjectivity: Moral Sources in Bioethics. Rodopi. ISBN 9042019123. 
  21. Russ Shafer-Landau; Terence Cuneo (2007). Foundations of Ethics: An Anthology. Blackwell Publishing. ISBN 1405129514. 
  22. E. Diener, J.J. Sapyta, E. Suh (1998). "Subjective Well-Being Is Essential to Well-Being." Psychological Inquiry, Lawrence Earlbaum
  23. Csíkszentmihályi, Mihály (1990). Flow: The Balls of Optimal Experience. New York: Harper and Row. ISBN 0-06-092043-2.
  24. Peterson, Christopher; Seligman, Martin (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-516701-5.
  25. Seligman, M.E.P. (2002). Authentic Happiness: Using the New Positive Psychology to Realize Your Potential for Lasting Fulfillment. New York: Free Press. ISBN 0-7432-2297-0 (Paperback edition, 2004, Free Press, ISBN 0-7432-2298-9)
  26. Charles Darwin (1859). On the Origin of Species.
  27. Richard Dawkins (1976). The Selfish Gene. Oxford University Press. ISBN 019857519X. 
  28. Richard Dawkins (1995). River out of Eden. New York: Basic Books. ISBN 0-465-06990-8. 
  29. Astrobiology Magazine: Defining Life
  30. Defining Life, Explaining Emergence
  31. Schrödinger, Erwin (1944). What is Life?. Cambridge University Press. ISBN 0-521-42708-8. 
  32. Margulis, Lynn; Sagan, Dorion (1995). What is Life?. University of California Press. ISBN 0-520-22021-8. 
  33. Lovelock, James (2000). Gaia – a New Look at Life on Earth. Oxford University Press. ISBN 0-19-286218-9. 
  34. Avery, John (2003). Information Theory and Evolution. World Scientific. ISBN 9812383999. 
  35. Davison, Paul G.. How to Define Life. The University of North Alabama. Iliwekwa mnamo 2008-10-17.
  36. Witzany, G. (2007). The Logos of the Bios 2. Bio-Communication. Helsinki, Umweb.
  37. Helge Kragh (1996). Cosmology and Controversy. Princeton University Press. ISBN 069100546X. 
  38. 38.0 38.1 Nikos Prantzos; Stephen Lyle (2000). Our Cosmic Future: Humanity's Fate in the Universe. Cambridge University Press. ISBN 052177098X. 
  39. Rem B. Edwards (2001). What Caused the Big Bang?. Rodopi. ISBN 9042014075. 
  40. Harvey Whitehouse (2001). The Debated Mind: Evolutionary Psychology Versus Ethnography. Berg Publishers. ISBN 1859734278. 
  41. 41.0 41.1 Jeffrey Alan Gray (2004). Consciousness: Creeping Up on the Hard Problem. Oxford University Press. ISBN 0198520905. 
  42. Paul M. Churchland (1989). A Neurocomputational Perspective: The Nature of Mind and the Structure of Science. MIT Press. ISBN 0262531062. 
  43. Daniel Clement Dennett (1991). Consciousness Explained. Little, Brown and Co.. ISBN 0316180661. 
  44. 44.0 44.1 John D. Barrow; Paul C. W. Davies; Charles L. Harper (2004). Science and Ultimate Reality: Quantum Theory, Cosmology and Complexity. Cambridge University Press. ISBN 052183113X. 
  45. Jean Millay; Ruth-Inge Heinze (1999). Multidimensional Mind: Remote Viewing in Hyperspace. North Atlantic Books. ISBN 1556433069. 
  46. J. McFadden (2002) "Synchronous Firing and Its Influence on the Brain's Electromagnetic Field: Evidence for an Electromagnetic Field Theory of Consciousness". Journal of Consciousness Studies 9 (4) pp. 23-50.
  47. R. Buccheri; V. Di Gesù; Metod Saniga (2000). Studies on the Structure of Time: From Physics to Psycho(patho)logy. Springer. ISBN 030646439X. 
  48. 48.0 48.1 David Bohm; Basil J. Hiley (1993). The Undivided Universe: An Ontological Interpretation of Quantum Theory. Routledge. ISBN 0415065887. 
  49. 49.0 49.1 Alexandra Bruce (2005). Beyond the Bleep: The Definitive Unauthorized Guide to What the Bleep Do We Know!?. The Disinformation Company. ISBN 1932857222. 
  50. Benjamin Libet; Anthony Freeman; Keith Sutherland (1999). The Volitional Brain: Towards a Neuroscience of Free Will. Imprint Academic. ISBN 0907845118. 
  51. Mae-Wan Ho (1998). The Rainbow and the Worm: The Physics of Organisms. World Scientific, 218–231. ISBN 9810234279. 
  52. Radin, Dean (1997). The Conscious Universe: The Scientific Truth of Psychic Phenomena. HarperSanFrancisco. ISBN 0062515020. 
  53. Dunne, Brenda; Jahn, Robert G. (2003). "Does psi exist? Replicable evidence for an anomalous process of information transfer" ([dead link]Scholar search). Journal of Scientific Exploration 17 (2): 207–241. http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v17n2a1.php. Retrieved 2007-07-31. 
  54. Dunne, Brenda J.; Jahn, Robert G. (1985). "On the quantum mechanics of consciousness, with application to anomalous phenomena". Foundations of Physics 16 (8): 721–772. doi:10.1007/BF00735378. http://www.springerlink.com/content/vtrr87tg356154r7/. Retrieved 2007-07-31. 
  55. Alcock, James E.; Jahn, Robert G. (2003). "Give the Null Hypothesis a Chance" (PDF). Journal of Consciousness Studies 10 (6-7): 29–50. http://www.imprint.co.uk/pdf/Alcock-editorial.pdf. Retrieved 2007-07-30. 
  56. Hyman, Ray (1995). "Evaluation of the program on anomalous mental phenomena". The Journal of Parapsychology 59 (1). Archived from the original on 2012-07-09. http://archive.is/rv0W. Retrieved 2007-07-30. 
  57. Akers, C. (1986). Methodological Criticisms of Parapsychology, Advances in Parapsychological Research 4. PesquisaPSI. http://www.pesquisapsi.com/books/advances4/7_Methodological_Criticisms.html. Retrieved 2007-07-30. 
  58. Child, I.L. (1987). Criticism in Experimental Parapsychology, Advances in Parapsychological Research 5. PesquisaPSI. http://www.pesquisapsi.com/books/advances5/6_Criticism_in_Experimental.html. Retrieved 2007-07-30. 
  59. Wiseman, Richard; Smith, Matthew, et al. (1996). "Exploring possible sender-to-experimenter acoustic leakage in the PRL autoganzfeld experiments - Psychophysical Research Laboratories". The Journal of Parapsychology. Archived from the original on 2012-07-09. http://archive.is/9VS8. Retrieved 2007-07-30. 
  60. Lobach, E.; Bierman, D. (2004). The Invisible Gaze: Three Attempts to Replicate Sheldrake's Staring Effects (PDF). Proceedings of the 47th PA Convention 77–90. Iliwekwa mnamo 2007-07-30.
  61. Kidd, I., "Cynicism," in The Concise Encyclopedia of Western Philosophy. (ed. J. O. Urmson and Jonathan Rée), Routledge. (2005)
  62. Long, A. A., "The Socratic Tradition: Diogenes, Crates, and Hellenistic Ethics," in The Cynics: The Cynic Movement in Antiquity and Its Legacy. (ed. Branham and Goulet-Cazé), University of California Press, (1996).
  63. "Cyrenaics." Internet Encyclopedia of Philosophy. The University of Tennessee At Martin. 4 Nov. 2007 <http://www.iep.utm.edu/>.
  64. "The Cyrenaics and the Origin of Hedonism." Hedonism.org. BLTC. 4 Nov. 2007 <http://www.hedonism.org>.
  65. Epicurus, "Letter to Menoeceus", contained in Diogenes Laertius, Lives of Eminent Philosophers, Book X
  66. 66.0 66.1 66.2 66.3 Bertrand Russell (1946). A History of Western Philosophy, New York: Simon and Schuster; London: George Allen and Unwin
  67. A: "'Liberalism' is defined as a social ethic that advocates liberty, and equality in general." – C. A. J. (Tony) Coady Distributive Justice, A Companion to Contemporary Political Philosophy, editors Goodin, Robert E. and Pettit, Philip. Blackwell Publishing, 1995, p.440. B: "Liberty is not a means to a higher political end. It is itself the highest political end." – Lord Acton
  68. Rosen, Frederick (2003). Classical Utilitarianism from Hume to Mill. Routledge, pg. 28. ISBN 0415220947 "It was Hume and Bentham who then reasserted most strongly the Epicurean doctrine concerning utility as the basis of justice."
  69. Mill, John Stuart. 'On Liberty', ed. Himmelfarb. Penguin Classics, 1974, Ed.'s introduction, p.11.
  70. 70.0 70.1 Jérôme Bindé (2004). The Future Of Values: 21st-Century Talks. Berghahn Books. ISBN 1571814426. 
  71. 71.0 71.1 Bernard Reginster (2006). The Affirmation of Life: Nietzsche on Overcoming Nihilism. Harvard University Press. ISBN 0674021991. 
  72. Heidegger, "The Word of Nietzsche," 61.
  73. Camus (1946) L'Etranger
  74. Camus (1955) The Myth of Sisyphus
  75. William James (1909). The Meaning of Truth. Prometheus Books. ISBN 1-57392-138-6. 
  76. Walter Robert Corti (1976). The Philosophy of William James. Meiner Verlag. ISBN 3787303529. 
  77. Amy Laura Hall (2002). Kierkegaard and the Treachery of Love. Cambridge University Press. ISBN 0521893119. 
  78. Dale Jacquette (1996). Schopenhauer, Philosophy, and the Arts. Cambridge University Press. ISBN 0521473888. 
  79. Durno Murray (1999). Nietzsche's Affirmative Morality. Walter de Gruyter. ISBN 3110166011. 
  80. Solomon, Robert C. (2001). From Rationalism to Existentialism: The Existentialists and Their Nineteenth Century Backgrounds. Rowman and Littlefield, 245. ISBN 074251241X. 
  81. Albert Camus at the Internet Encyclopedia of Philosophy Accessed Mei 25th, 2009
  82. 82.0 82.1 82.2 82.3 You must specify title = and url = when using {{cite web}}.. American Humanist Association (1933). Iliwekwa mnamo 2007-07-26.
  83. 83.0 83.1 83.2 Humanist Manifesto II work=American Humanist Association (1973). Iliwekwa mnamo 2007-08-01.
  84. 84.0 84.1 84.2 Humanist Manifesto III work=American Humanist Association (2003). Iliwekwa mnamo 2007-08-01.
  85. A Secular Humanist Declaration work=Council for Democratic and Secular Humanism (now the Council for Secular Humanism) (1980). Iliwekwa mnamo 2007-08-01.
  86. Nick Bostrom (2005). Transhumanist Values. Oxford University. Iliwekwa mnamo 2007-07-28.
  87. Irvin Yalom, Existential Psychotherapy, 1980
  88. Richard Taylor (Januari 1970). Good and Evil. Macmillan Publishing Company, "The Meaning of Life" (Chapter 5). ISBN 0026166909. 
  89. Wohlgennant, Rudolph. (1981). "Has the Question about the Meaning of Life any Meaning?" (Chapter 4). In E. Morscher, ed., Philosophie als Wissenschaft.
  90. McNaughton, David (Agosti 1988). Moral Vision: An Introduction to Ethics. Oxford: Blackwell Publishing, "Moral Freedom and the Meaning of Life" (Section 1.5). ISBN 0631159452. 
  91. Bertrand Russell (1961). Science and Ethics
  92. Dan Cohn-Sherbok (2003). Judaism: History, Belief, and Practice. Routledge. ISBN 0415236614. 
  93. Abraham Joshua Heschel (2005). Heavenly Torah: As Refracted Through the Generations. Continuum International Publishing Group. ISBN 0826408028. 
  94. Wilfred Shuchat (2006). The Garden of Eden & the Struggle to Be Human: According to the Midrash Rabbah. Devora Publishing. ISBN 1932687319. 
  95. Randolph L. Braham (1983). Contemporary Views on the Holocaust. Springer. ISBN 089838141X. 
  96. The Westminster Shorter Catechism. Iliwekwa mnamo 2008-03-21.
  97. The Baltimore Catechism. Iliwekwa mnamo 2008-06-12.
  98. Bible, Acts 17:26-27, NKJV
  99. Qur'an 2:4, Qur'an 2:285, Qur'an 4:136
  100. "Pillars of Islam". Encyclopaedia Britannica Online. 
  101. Kigezo:Muslim
  102. 102.0 102.1 Abdullah Yusuf Ali (2000). The Holy Qur'an. Wordsworth Editions. ISBN 1853267821. 
  103. "Bahaism." The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition, Houghton Mifflin Company, 2007, http://dictionary.reference.com/browse/bahaism 
  104. Smith, P. (1999). A Concise Encyclopedia of the Bahá'í Faith. Oxford, UK: Oneworld Publications, 325–328. ISBN 1851681841. 
  105. For a more detailed Bahá'í perspective, see "The Purpose of Life" Bahá'í Topics An Information Resource of the Bahá'í International Community, http://info.bahai.org/article-1-4-0-6.html 
  106. Kigezo:Harvard reference
  107. 107.0 107.1 Kigezo:Harvard reference
  108. For dharma, artha, and kama as "brahmanic householder values" see: Flood (1996), p. 17.
  109. For the Dharma Śāstras as discussing the "four main goals of life" (dharma, artha, kāma, and moksha) see: Hopkins, p. 78.
  110. For definition of the term पुरुष-अर्थ (puruṣa-artha) as "any of the four principal objects of human life, i.e. धर्म, अर्थ, काम, and मोक्ष" see: Apte, p. 626, middle column, compound #1.
  111. Kigezo:Harvard reference
  112. Kigezo:Harvard reference
  113. 113.0 113.1 Kigezo:Harvard reference
  114. See also the Vedic statement "ayam ātmā brahma" (This Atman is Brahman)
  115. Shah, Natubhai. Jainism: The World of Conquerors. Sussex Academic Press, 1998.
  116. Viren, Jain (PDF). RE Today. Iliwekwa mnamo 2007-06-14.
  117. The Four Noble Truths. Thebigview.com. Iliwekwa mnamo 2009-11-06.
  118. Daljeet Singh (1971). Guru Tegh Bahadur. Language Dept., Punjab. 
  119. Jon Mayled (2002). Modern World Religions: Sikhism. Harcourt Heinemann. ISBN 0435336266. 
  120. The Sikh Coalition
  121. 121.0 121.1 Parrinder, Geoffrey (1971). World Religions: From Ancient History to the Present. United States: Hamlyn Publishing Group Limited. ISBN 0-87196-129-6. 
  122. J. W. T. Mason (2002). The Meaning of Shinto. Trafford Publishing. ISBN 1412245516. 
  123. Ming-Dao Deng (1990). Scholar Warrior: An Introduction to the Tao in Everyday Life. HarperCollins. 
  124. Tu, Wei-Ming. Confucian Thought: Selfhood as Creative Transformation. Albany: State University of New York Press, 1985.
  125. Douglas Adams (1979). The Hitchhiker's Guide to the Galaxy. London: Pan Books. ISBN 0-330-25864-8. 
  126. Douglas Adams (1982). Life, the Universe and Everything. London: Pan. ISBN 0-330-26738-8. 
  127. Douglas Adams (1 Januari 1980). The Restaurant at the End of the Universe. New York: Ballantine Books. ISBN 0-345-39181-0. 
  128. Douglas Adams (1985). So Long, and Thanks for All the Fish. London: Pan. ISBN 0-330-28700-1. 
  129. 129.0 129.1 Monty Python's Completely Useless Web Site: Monty Python's The Meaning Of Life: Complete Script
  130. Terry Burnham (2005). Mean Markets and Lizard Brains: How to Profit from the New Science of Irrationality. John Wiley and Sons. ISBN 0471716952. 
  131. Yolanda Fernandez (2002). In Their Shoes: Examining the Issue of Empathy and Its Place in the Treatment of Offenders. Wood 'N' Barnes Publishing. ISBN 1885473486. 
  132. Mark I. Pinsky (2001). The Gospel According To The Simpsons: The Spiritual Life Of The World's Most Animated Family. Westminster John Knox Press. ISBN 0664224199. 
  133. Matt Lawrence (2004). Like a Splinter in Your Mind: The Philosophy Behind the Matrix Trilogy. Blackwell Publishing. ISBN 1405125241. 
  134. Christopher Grau (2005). Philosophers Explore the Matrix. Oxford University Press.

Viungo vya nje[hariri | hariri chanzo]

Jumla[hariri | hariri chanzo]

Kisayansi[hariri | hariri chanzo]

Kifalsafa[hariri | hariri chanzo]

Kiroho[hariri | hariri chanzo]

--Perijove (majadiliano) 12:17, 21 Januari 2010 (UTC)