Sayari

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta
Sayari za mfumo wa jua letu; ukubwa unaonyesha uwiano halisi kati ya sayari lakini umbali kati ya sayari hauonyeshwi.

Sayari (kwa Kiingereza planet) ni gimba kubwa la angani linalozunguka jua na kung'aa kutokana na nuru ya jua iliyoakisiwa, tofauti na nyota na jua zinazong'aa peke yake. Kwa macho inaonekana kama nyota, lakini baada ya kuitazama kwa muda wa mwaka inaonekana inabadilisha mahali pake angani, tofauti na nyota kwa jumla.

Jina[hariri | hariri chanzo]

Jina la Kiswahili "sayari" lina asili yake katika neno la Kiarabu كوكب سيار kaukab sayar "nyota inayotembea" [1]. Neno hili la Kiarabu linalingana au ni tafsiri ya neno la Kigiriki πλανήτης planetes (lenye maana ya "yenye kutembea") ambalo ni asili ya jina "planet" kwa Kiingereza na lugha nyingine za Ulaya.

Ufafanuzi wa sayari[hariri | hariri chanzo]

Zamani kulikuwa na sayari 5 tu zilizoonekana angani kwa macho matupu kama nyota zinazobadilisha mahali[2]. Tangu kupatikana kwa mitambo kama darubini miaka 400 iliyopita idadi ya magimba angani yenye miendo ya pekee imeongezeka sana lakini imeonekana pia kuna tofauti kubwa sana kati ya magimba haya.

Hivyo wataalamu wa Umoja wa kimataifa wa astronomia (IAU) walikubaliana mwaka 2006 kuhusu ufafanuzi wa sayari. Gimba la angani linahesabiwa kuwa sayari kama linatimiza masharti matatu:[3]

  • (a) kama linazunguka jua kwenye obiti yake
  • (c) kama ni gimba tawala ya obiti yake na hivyo limeondoa magimba mengine kwenye obiti kwa graviti yake.

Ufafanuzi huo uliamuliwa kwa kura hata kama wanaastronomia wengine hawakukubali. Azimio hili liliondoa hadhi ya sayari kwa Pluto [4] iliyowahi kutazamwa kuwa sayari katika miaka iliyopita.

Wakati mwingine kuna magimba mengine pia yanayoitwa "sayari" ingawa hayatoshelezi masharti yote matatu.

  • Magimba ya angani katika mfumo wa jua letu yenye umbo la kufanana na tufe yasiyolingana na sharti c) huitwa "sayari kibete" - kwa mfano Pluto.
  • Magimba yanayozunguka nyota nyingine nje ya mfumo wa jua letu, kama yana masi ya kutosha, huitwa "sayari za nje" (ing. exoplanet). Hadi Mei 2016 kuna 2125 zilizotambuliwa [5].
  • Magimba yenye masi ya sayari ambazo si sehemu ya mfumo wa jua lolote lakini zinapita angani zinazoweza kuitwa sayari tembezi (ing. wandering planets, siku hizi zaitwa pia "planemo").

Majina ya sayari[hariri | hariri chanzo]

Katika lugha za Ulaya majina ya sayari za jua letu yanatokana na majina ya miungu ya Roma ya Kale au Ugiriki ya Kale. Kwa Kiswahili majina ya sayari zinazoonekana kwa macho (bila darubini) yanatokana na lugha ya Kiarabu, isipokuwa sayari ya pili ( Zuhura) ina pia jina lenye asili ya Kibantu hii ni Ng'andu.

Sayari za jua letu[hariri | hariri chanzo]

Jua letu lina sayari nane ambazo ni Utaridi (Mercurius), Zuhura (pia: Ng'andu; Venus), Dunia yetu (Earth), Mirihi (Mars), Mshtarii (Jupiter), Zohali (Saturnus), Uranus na Neptun. Toka mwaka 1930 hadi Agosti 2006 Pluto ilikuwa ikitambulika kama sayari hivyo kufanya idadi ya sayari zinazojulikana kuwa tisa. Hata hivyo chama chenye mamlaka juu ya masuala ya sayari na nyota, International Astronomical Union kimetangaza rasmi kuwa Pluto si sayari na kuiita sayari kibeti.

Sayari tano za Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohari [6] huonekana kwa macho kama nyota angani. Lakini tangu zamani zilitambuliwa kuwa tofauti kwa sababu hazikai mahali palepale kama nyota ya kawaida bali huhamahama angani. Kutokana na tabia hii zimetazamwa mara nyingi kuwa na nguvu za pekee au hata kuwa miungu. Unajimu umetumia mwendo wa sayari zinazoonekana kwa macho kama msingi muhimu wa makadirio yao.

Sayari nyingine katika mfumo wa jua zimetambuliwa tangu kutokea kwa astronomia ya kisayansi kwa darubini. Hizi ni Uranus na Neptun. Katika lugha ya Kiswahili sayari zinazoonekana kwa macho huwa na majina ya asili ya Kiarabu isipokuwa Zuhura ina jina la Kibantu la Ng'andu pamoja na jina la asili ya Kiarabu. Majina mengine ni ya asili ya Kilatini.

Jumla ya jua, sayari zote 8 pamoja na miezi yao, sayari kibete, vimondo, nyotamkia na asteroidi inaitwa mfumo wa jua.

Aina za sayari[hariri | hariri chanzo]

Sayari za jua letu hutofautiana kwa ukubwa na muundo. Mshtarii (Jupiter) ni sayari kubwa na masi yake ni mara 318 masi ya dunia yetu. Sayari ndogo ni Utaridi na masi yake ni takriban nusu ya dunia.

Kutokana na umbali tunatofautisha "sayari za ndani" kuanzia Utaridi (Mercurius) hadi ukanda wa asteroidi, halafu "sayari za nje" kuanzia Mshtarii (Jupiter) hadi Uranus.

Muundo wa sayari ni tofauti; kuna vikundi kulingana na mata inayojenga sayari:

  • Sayari za mwamba: sayari hizi zina muundo unaofanana na dunia yetu; asilimia kubwa ya masi ni mwamba. Hizi ni sayari za ndani za mfumo wa jua letu. Zote ni ndogo kuliko sayari za nje.
  • Sayari jitu za gesi: sayari hizi kama Mshtarii (Jupiter) na Zohali (Saturnus) ni kubwa na zimefanywa na hidrojeni na heli. Masi ya Mshtarii ni mara 318 ile ya dunia, Zohali mara 95. Ilhali sayari hizi ni baridi kutokana na umbali mkubwa na jua, hidrojeni inatokea kwa kiasi kikubwa katika hali mango na kwenye sehemu za ndani hidrojeni ina tabia kama metali kutokana na shindikizo kubwa.
  • Sayari jitu za barafu: hizi ni Uranus na Neptun. Ni kubwa kuliko dunia, lakini si kama sayari jitu za gesi; Uranus huwa na masi 14 za dunia, Neptun na masi 17 za dunia. Ganda la nje ni mchanganyiko wa hidrojeni na methani, na sehemu za ndani ni barafu ya maji na methani.

Sayari nje ya mfumo wa jua letu[hariri | hariri chanzo]

Wataalamu wa astronomia wamegundua sayari za nje (ing. exoplanets) yaani sayari zilizo nje ya mfumo wa jua letu zinazozunguka nyota mbalimbali. Kutokana na umbali mkubwa na matatizo ya utazamaji kwa muda mrefu hakukuwa na uhakika kama nyota kuwa na sayari ni jambo la kawaida angani au kama sayari ni chache tu. Hadi Novemba 2015 kuwepo kwa sayari 1983 kumethibitishwa na kati ya hizi mifumo ya sayari 491 imetambuliwa ambako ni zaidi ya sayari 1 zinapatikana.[7]

Nyingi kati ya hizo zilikuwa na ukubwa kufanana na Mshtarii au kubwa zaidi. Lakini sayari ndogo zaidi zimetambuliwa pia. [8]

Marejeo[hariri | hariri chanzo]

  1. kutoka chanzo سير sair "kutembea, kusafiri"
  2. Hizi ni Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohali. Pale mwanzoni, kabla ya uchunguzi wa Kopernikus, haikueleweka ya kwamba Dunia ni sayari sawa na hizo nyingine.
  3. Azimio 5A ya IAU ya 2006 "The IAU members gathered at the 2006 General Assembly agreed that a "planet" is defined as a celestial body that (a) is in orbit around the Sun, (b) has sufficient mass for its self-gravity to overcome rigid body forces so that it assumes a hydrostatic equilibrium (nearly round) shape, and (c) has cleared the neighbourhood around its orbit." Tangazo kwenye Tovuti ya IAU, IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes, iliangaliwa Mei 2016
  4. Pia na magimba mengine kama vile Ceres, Pallas, Juno na Vesta. Hizi nne zilitazamwa kuwa sayari tangu kutambuliwa mnamo 1801 hadi kuitwa “asteroidi” kwenye miaka ya 1850. When did the asteroids become minor planets? , Hilton, James L. kwenye tovuti ya U.S. Naval Observatory, iliangaliwa mwaka 2008
  5. Schneider, Jean (16 January 2013). "Interactive Extra-solar Planets Catalog". The Extrasolar Planets Encyclopaedia. ilitazamiwa 8 Mei 2016
  6. kuhusu majina ya sayari zilizojulikana kwa Waswahili na hivyo kuwa na majina ya asilia linganisha Jan Knappert, Swahili Islamic poetry, Brill 1971, Vol 1 uk 96-97 - taz google booksearch [1].
    Menginevyo kuhusu mchangayiko wa majina ya sayari angalia ukurasa wa majadiliano.
  7. Kamusi ya sayari za nje kwenye intaneti, ilizatamiwa 19 Novemba 2015
  8. Schneider, Jean (10 Septemba 2011). Interactive Extra-solar Planets Catalog. The Extrasolar Planets Encyclopaedia. Iliwekwa mnamo 2012-01-30.

Viungo vya nje[hariri | hariri chanzo]

Science-symbol-2.svg Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni mbegu.
Je, unajua kitu kuhusu Sayari kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine?
Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa?
Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.