Neptun

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta

Kwa elementi ya kikemia nenda Neptuni (elementi), kwa mungu wa Kiroma nenda Neptunus

Neptun ilivyopigwa picha na darubini ya angani ya Hubble I.
Ulinganifu wa Neptun na dunia. Rangi ya bluu ya sayari ya Neptune hutokana na uwepo wa methane katika tabaka lake la hewa.

Neptun (wakati mwingine pia "Kausi", kwa Kiingereza: Neptune) ni sayari mojawapo kubwa katika mfumo wa jua, ya nane kutoka jua letu na ya nne kwa ukubwa wa kipenyo. Kutokana na ukubwa wake, wanasayansi wameiweka Neptun, pamoja na sayari zingine Mshtarii, Zohali na Uranus katika kundi la sayari kubwa kabisa zinazofahamika kwa Kiingereza kama Jovian planets.

Neptun hukaa karibu muda wote katika umbali ambao haubadiliki kutoka jua, takribani kilometa bilioni 4.5 (sawa na maili bilioni 2.8). Obiti ya Neptun inakaribia kufikia duara kamili (obiti nyingi za sayari huwa ni duara paba).

Wanaanga wanaamini kuwa, kwa ndani katikati Neptun imeundwa na miamba ambayo inazungukwa na kiwango kikubwa cha maji yaliyochanganyika na vitu vyenye asili ya miamba. Kutoka ndani kabisa, maji hayo yametawanyika kuelekea juu, mpaka ilipokutana na tabaka la hewa lililoundwa na hidrojeni, heli na kiwango kidogo cha gesi ya methane.

Neptun ina bangili nne na miezi kumi na nne inayofahamika hadi sasa. Ingawa ujazo wa Neptun ni mara 72 kuliko ujazo wa dunia, tungamo lake ni mara 17 tu kuliko lile la dunia. Hivyo ni sayari nyepesi kulingana na ukubwa wake, na ni nzito kuliko sayari jirani Uranus lakini ndogo yake.

Ugunduzi na jina[hariri | hariri chanzo]

Sayari hii haikugunduliwa angani, bali ilikuwa ya kwanza kufahamika kama matokeo ya mahesabu. Nadharia za kihisabati za unajimu katika karne ya 19 ndizo zilizopelekea kugundua sayari ya Neptun. Mfaransa Urbain Jean Joseph Leverrier mnamo mwaka 1846 aliweza kukokotoa uwepo na mahali pa sayari mpya katika mfumo wa jua. Mwanahisabati huyo kupitia hesabu zake alishaweza kufanikiwa kutoa baadhi ya tabia za sayari kabla ya kuthibitisha uwepo wake.

Mnajimu mwingine wa Kijerumani, Johann Gottfried Galle, akiendeleza mavumbuzi ya Leverrier aliweza kuiona sayari katika mwaka 1846. Baada ya ugunduzi wake, Leverrier alipendekeza jina la mungu wa bahari na mito, Neptuni, kutoka heyaka za Ugiriki wa Kale na Roma ya kale, kama jina la sayari mpya. Jina hili liliendelea kutumiwa na wanajimu wa karne ya 20 baada ya kujifunza namna sayari ilivyo na asili ya maji kwa nje.

Lugha nyingi duniani zimekopa jina hilo kwa sababu astronomia ya zamani haikujua sayari hiyo hadi kupatikana kwa darubini tu. Kwa Kiswahili vitabu kadhaa vinatumia jina Kausi[1] [2] [3] kwa kufuata kamusi ya KAST na sasa pia KKK; lakini jina hilo halipatikani katika kamusi zote.[4] Katika utamaduni wa Uswahilini jina "Kausi" linajulikana tangu karne nyingi likimaanisha kundinyota inayojulikana pia kwa jina lake la kimagharibi Sagittarius[5].

Kuiangalia sayari[hariri | hariri chanzo]

Kutoka duniani[hariri | hariri chanzo]

Neptun huwa haionekani kwa urahisi: macho matupu hayawezi kuiona; ni lazima kutumia darubini, na hata hapo huonekana ikiwa imefifia kama kisahani chenye rangi ya buluu-kijani. Rangi hii imetokana na gesi ya methani inayopatikana kwa wingi katika angahewa yake. Kwa kutumia teleskopu kubwa, sayari huweza kuonekana kama kaduara kadogo chenye kipenyo cha kama 2.3 arc second. Wanaanga hutumia kipimo cha arc second kuelezea ukubwa wa vitu katika anga la usiku.

Kutoka angani[hariri | hariri chanzo]

Kutokana na sayari kuwa mbali sana na dunia (km 4.49 X 109/mi 2.29 X 109), chombo kimoja tu cha angani kiliwahi kuitembelea Neptun. Chombo kilichoitwa Voyager 2, kilichotumwa angani tarehe 20 Agosti 1977, kilifanikiwa kuipita sayari ya Jupita (1979), Saturn (1981), Uranus (1986) na Neptun (1989). Wakati Voyager 2 ilipoipita sayari ya Neptune, ilituma picha za sayari, bangili zake na miezi yake. Wanaanga walizisoma picha hizi na kugundua bangili zake nne na miezi mitano ambayo ilikuwa haijagunduliwa kabla. Minne kati ya miezi hii iliyogunduliwa ilikuwa karibu kabisa na sayari; mkubwa wake, Triton ulikuwa na kipenyo cha kilomita 180 (maili 112) ambacho ni kidogo kuweza kutosha katika mashimo yaliyo katika mwezi wa dunia.

Mwendo wa sayari[hariri | hariri chanzo]

Neptun huchukua miaka 164.79 kumaliza mzunguko mmoja kandokando ya jua, hivyo mwaka mmoja wa Neptun ni mrefu mara 164.79 kuliko ule wa dunia. Sayari inajizungusha katika muhimili wake mara kwa muda ya masaa 16, kama vile dunia inavyojizungusha kwa masaa 24. Muhimili wa kujizungusha umekaa tenge katika 29.6o. Ukaaji huu wa mhimili huipa sayari majira mbalimbali kama vile mhimili wa dunia katika 23.5o unavyotoa majira mbalimbali katika mwaka.

Muundo[hariri | hariri chanzo]

Maada yake ni hasa gesi iliyoganda. Kwa kiwango kikubwa, Neptun ina miamba na maji, pamoja na hidrojeni na heli (na kiwango kidogo sana cha methane) katika anga lake. Wanaanga wanaamini kuwa ilifanyika kutokana na maji yaliyoganda na mwamba uliotoka katika asteroidi yenye barafu angani. Kadiri ukubwa wa sayari unavyoongezeka, mkandamizo na jotoridi ndani ya sayari huongezeka na kuyeyusha maji yaliyoganda kuwa kimiminika cha moto.

Wanaanga wanaamini pia kuwa sayari ina kiini yabisi ambacho si kikubwa kuzidi dunia (kipenyo cha dunia ni km 12,756/mi 7,926) na kina mchanganyiko wa chuma na silicon. Kiini cha Neptun kinaweza kuwa kidogo kwa sababu karibu miamba yote inayounda sayari imechanganyikana na maji mengi yaliyosambaa kutoka katika kitovu cha sayari hadi katika tabaka lake la hewa.

Sehemu kubwa ya sayari ambayo ni ya kimiminika inachangia sehemu kubwa ya ujazo wake. Wanasayansi wanaamini kuwa bahari hii (vimiminika vinavyoizunguka sayari) inaundwa kwa kiwango kikubwa na maji (H2O) pia na methane (CH4) na ammonia (NH3). Bahari ya Neptun ina joto kali sana (kiasi cha 4700oC/8500o. Bahari imebakia katika hali ya kimiminika katika joto hili badala ya kuwa mvuke kwa sababu mkandamizo ndani ya Neptune ni mkubwa kama milioni kadhaa ya ule mkandamizo katika tabaka la hewa la dunia. Mkandamizo mkubwa husaidia kuzuia kutengeneza mvuke.

Tabaka la hewa[hariri | hariri chanzo]

Tabaka la hewa la Neptun lina gesi ya hidrojeni, heli na asilimia tatu ya methane. Tabaka limetanuka mpaka km 5000 kutoka bahari ya sayari. Mwanga unaoakisiwa na sayari ni wa bluu kwa sababu methane hufyonza mwanga mwekundu na wa rangi ya machungwa lakini hutawanya mwanga wa bluu.

Mnamo mwaka 1998 wanaanga waligundua uwepo wa molekyuli za methyl katika tabaka la Neptun. Ugunduzi huo ulikuwa kwanza wa kampaundi za hydrocarbon (kaboni ni elementi ya msingi katika kila kiumbe hai) katika sayari tofauti na dunia.

Neptun hutoa joto mara 2.7 zaidi ya lile inayolifyonza kutoka jua. Kiini cha Neptun hufikia jotoridi la 5149o (9300oF) ambalo ni kali kuzidi lile la nje la jua. Pepo katika Neptun, ambazo huvuma katika uelekeo wa latitude, zina mwendokasi mkubwa katika maeneo ya muhimili kuliko katika eneo la ikweta. Neptun ina pepo zenye mwendokasi mkubwa kupita zote katika mfumo wa jua ambazo hufikia mwendokasi wa km/saa 2000 (mi/saa 1200).

Eneo kuzunguka sayari[hariri | hariri chanzo]

Neptun ina miezi 14 na bangili 4 zisizoonekana kwa urahisi.

Bangili zake[hariri | hariri chanzo]

Wanaanga waliweza kugundua bangili nne zilizotengenezwa na mabaki ya sayari zilizozunguka Neptune katika ikweta. Bangili hizi zina upana kati ya km 15 na 5800. Bangili zote hizi zinaizunguka sayari yote, lakini bangili ya nje kabisa ina mizunguko isiyokamilika (arcs) mitatu au zaidi ambayo baadhi yake iligunduliwa kutoka duniani kabla ya Voyager 2.

Mnamo mwaka 1998, kamera mpya ya infrared ya teleskopu ya Hubble Space Telescope (HST) ilipata picha mpya tangu zile za 1989 zilizopigwa na Voyager 2 zikionyesha bangili hizi zisizokamilika za Neptune. Awali wanaanga walikisia kuwa nguvu ya uvutano kutoka miezi ya karibu ilisababisha vipande vidogo kutengeneza mizunguko isiyokamilika, lakini picha hizi mpya zilionyesha kuwa nadharia hiyo si sahihi.

Miezi yake[hariri | hariri chanzo]

Mwezi wa Triton kama ulivyopigwa picha na Voyager 2.
Mwezi wa Proteus kama ulivyopigwa picha na Voyager 2.

Miezi (satelaiti) kumi na nne inafahamika kuzunguka Neptun. Miezi yote kwa mpangilio wa ukaribu wake na sayari ni Naiad, Thalassa, Despina, Galatea, Larissa, Proteus, Triton, na Nereid. Hiyo miwili ya mwisho tu ni mikubwa hata iliweza kuangaliwa moja kwa moja kutoka duniani kabla ya miaka ya 1990. Mwezi mkubwa, unaoitwa Triton na kwa ukubwa hulingana na mwezi wa dunia yetu, uligunduliwa mwaka 1846 na mnajimu wa Uingereza Williama Lassel na Nereid uligunduliwa mwaka 1949 na mnajimu Gerard Kuiper. Miezi mingine mitatu ni midogo sana na iko mbali sana kutoka Neptun na wanaanga wanafahamu kidogo sana juu yake. Mwezi huitwa Triton na .

Tazama pia[hariri | hariri chanzo]

Tanbihi[hariri | hariri chanzo]

  1. Wallah, W.B. & Mwamburi, J. Kiswahili mufti darasa la 8: Mwongozo wa mwalimu. Longhorn, 2009. ISBN 99966491066
  2. TESSA - Teacher Education in Sub Saharan Africa. Nishati na Mwendo: Kutoka Ardhini kenda kwenye nyota – kutumia Zana Kifani. Available at: www.tessafrica.net
  3. Waweru, M.; Makombo, H; Vonuoli, A.; Kashihiri, C.; Mwayani, J.Hutua za Kiswahili: Masomo ya Msingi 8. East African Educational Publishers ltd., 1ed, 290p., 2005. ISBN 9966-25-403-X
  4. KKK/ESD ya TUKI inaonyesha Neptuni. Linganisha ukurasa wa Majadiliano:Sayari
  5. Jan Knappert, The Swahili names of stars, planets and constellations; makala katika jarida la The Indian Ocean Review, Perth, Australia September 1993, uk. 7

Marejeo[hariri | hariri chanzo]

  1. Wallah, W.B. & Mwamburi, J. Kiswahili mufti darasa la 8: Mwongozo wa mwalimu. Longhorn, 2009. ISBN 99966491066
  2. TESSA - Teacher Education in Sub Saharan Africa. Nishati na Mwendo: Kutoka Ardhini kenda kwenye nyota – kutumia Zana Kifani. Available at: www.tessafrica.net
  3. 3. Waweru, M.; Makombo, H; Vonuoli, A.; Kashihiri, C.; Mwayani, J.Hutua za Kiswahili: Masomo ya Msingi 8. East African Educational Publishers ltd., 1ed, 290p., 2005. ISBN 9966-25-403-X
  4. Maran, Stephen P. (2005). Astronomy for dummies, Inc. Wiley Publishing, Hoboken.
  5. Klimishin, Iwan A. (1991). Modern Astronomy, Akad. Verl Spektrum, Heidelberg.
  6. Birney, Scott D. (1991). Observational astronomy, Cambridge University Press, Cambridge.

Viungo vya nje[hariri | hariri chanzo]

Science-symbol-2.svg Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni mbegu.
Je, unajua kitu kuhusu Neptun kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine?
Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa?
Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.