Kamboja

Ufalme wa Kamboja ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា  (Khmer)
Bendera Nembo
Wimbo wa taifa: នគររាជ ("Wimbo wa Ufalme")
Mji mkuu na mkubwa	Phnom Penh
Lugha rasmi	Kikhmer
Dini (2024)	96.5% Ubuddha 2.6% Uislamu 0.3% Ukristo 0.5% Nyingine
Uraia	Mkamboja, Mkambodia, Mkampuchia
Serikali	Ufalme wa kikatiba wa kibunge
• Mfalme	Norodom Sihamoni
• Waziri Mkuu	Hun Manet
Kuundwa
• Uhuru kutoka Ufaransa	9 Novemba 1953
Eneo
• Jumla	km2 181,035
• Maji (asilimia)	2.5%
Idadi ya watu
• Kadirio la 2024	17,638,801
• Msongamano	94.4/km2
PLT (PPP)	Kadirio la 2025
• Jumla	▲ $150.050 bilioni
• Kwa kila mtu	▲ $8,650
PLT (Kawaida)	Kadirio la 2025
• Jumla	▲ $49.800 bilioni
• Kwa kila mtu	▲ $2,870
HDI (2023)	▲ 0.606
Gini ()	23.6
Sarafu	Riel (KHR), Dola ya Marekani (USD)
Majira ya saa	UTC+7
Msimbo wa simu	++855
Jina la kikoa	.kh

Kamboja ( pia Kampuchia, Kambodia , jina rasmi: Ufalme wa Kamboja; kwa Kikhmer: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា) ni nchi iliyoko katika Asia ya Kusini-Mashariki, inayopakana na Uthai upande wa kaskazini-magharibi, Laos kaskazini, Vietnam mashariki na kusini, pamoja na Ghuba ya Uthai kusini-magharibi; kufikia mwaka 2024, ina idadi ya watu takriban milioni 17, ikiwa miongoni mwa nchi zenye idadi ya watu ya wastani katika eneo hilo, na mji mkuu pamoja na jiji kubwa zaidi ni Phnom Penh, huku nchi ikigawanywa katika majimbo na manispaa na lugha rasmi ni Kikhmer.

Historia ya Kamboja linaongozwa na kuibuka kwa Dola ya Khmer (karne ya 9–karne ya 15), ambayo ilianzisha mojawapo ya ustaarabu wenye ushawishi mkubwa wa awali katika Asia ya Kusini-Mashariki, ikijulikana kwa mafanikio makubwa katika usanifu, dini, na utawala, ikiwemo mtandao wa mahekalu ya Angkor. Baada ya kudhoofika kwa dola hiyo, eneo hilo lilipitia vipindi vya shinikizo la kimamlaka na ushawishi wa kigeni kabla ya kuwa himaya ya Ufaransa mwaka 1863. Kamboja ilipata uhuru mwaka 1953, lakini baadaye ilikumbwa na ukosefu mkubwa wa utulivu, ikiwemo vita vya wenyewe kwa wenyewe na kipindi cha Khmer Rouge (1975–1979), kilichofuatwa na juhudi za ujenzi upya na uthabiti wa kisiasa mwishoni mwa karne ya 20.

Uchumi wa Kamboja unahesabiwa kuwa wa nchi zinazoendelea na unategemea kilimo, viwanda, utalii, na huduma. Kilimo, hasa uzalishaji wa mpunga, bado ni muhimu kwa maisha ya vijijini, wakati sekta ya nguo na viatu ni chanzo kikuu cha mapato ya mauzo ya nje na ajira. Utalii unachangia kwa kiasi kikubwa mapato ya kigeni, ukiungwa mkono na maeneo ya urithi wa kitamaduni kama Angkor Wat na vivutio vya pwani. Uchumi pia unategemea uwekezaji wa kigeni na ushiriki katika mitandao ya biashara ya kikanda, hasa kupitia ushirikiano wa ASEAN.

Kijiografia, Kamboja inaundwa zaidi na tambarare za chini za kati zinazozunguka Mto Mekong na Ziwa Tonlé Sap, ambazo ni muhimu kwa kilimo na uvuvi. Nchi pia ina maeneo ya milima kusini-magharibi na kaskazini, pamoja na pwani kando ya Ghuba ya Uthai. Ina hali ya hewa ya kitropiki ya monsuni yenye misimu ya mvua na kiangazi, jambo linaloathiri sana mifumo ya kilimo na upatikanaji wa maji. Rasilimali za asili na mifumo ya mito vina nafasi muhimu katika usambazaji wa makazi na shughuli za kiuchumi.

Kisiasa, Kamboja ni ufalme wa kikatiba wenye mfumo wa kibunge. Mfalme ni mkuu wa nchi katika nafasi ya heshima, huku mamlaka ya kiutendaji ikishikiliwa na Waziri Mkuu na serikali. Bunge la Taifa ni chombo kikuu cha kutunga sheria, na uchaguzi hufanyika kwa ukawaida ndani ya mfumo wa vyama vingi. Mfumo wa kisiasa una sifa ya utawala ulioimarishwa na wa kati, ukiwa na mkazo unaoendelea katika maendeleo ya uchumi, upanuzi wa miundombinu, na ushirikiano wa kimataifa.

Historia

Historia ya Kamboja inahusishwa kwa karibu na kuibuka kwa ustaarabu wa Khmer, mojawapo ya dola za awali zilizo na ushawishi mkubwa katika Asia ya Kusini-Mashariki. Kuanzia karne ya 9 hadi karne ya 15, Dola ya Khmer ilifikia kilele chake, ikianzisha kituo chenye nguvu cha kisiasa na kitamaduni katika eneo hilo. Kipindi hiki kilishuhudia mafanikio makubwa katika usanifu majengo, uhandisi, na dini, ikiwemo ujenzi wa Angkor Wat na mifumo mikubwa ya umwagiliaji iliyosaidia kilimo na maendeleo ya miji. Kudhoofika kwa dola hiyo kulianza katika karne ya 15 kutokana na migogoro ya ndani na shinikizo kutoka kwa mataifa jirani, hali iliyosababisha kuhamishwa taratibu kwa mji mkuu na kupungua kwa udhibiti wa maeneo yake.

Kuanzia karne ya 19, Kamboja iliingia chini ya utawala wa kikoloni wa Ufaransa kama sehemu ya Indochina ya Kifaransa, ambao uliendelea hadi uhuru wake mwaka 1953. Wakati wa ukoloni, mifumo ya kisiasa na kiuchumi ya Kamboja ilipangwa upya, huku maendeleo ya viwanda yakibaki kuwa madogo na uchumi ukiendelea kutegemea kilimo. Baada ya uhuru, nchi ilikumbwa na ongezeko la ukosefu wa utulivu wa kisiasa, ikiwemo migogoro ya ndani na ushiriki katika mvutano wa Vita Baridi katika eneo hilo. Kipindi hiki cha machafuko kilifikia kilele kwa kuibuka kwa utawala wa Khmer Rouge mwaka 1975.

Enzi ya Khmer Rouge (1975–1979) ilikuwa mojawapo ya vipindi vyenye maafa makubwa zaidi katika historia ya Kamboja, ikiambatana na mageuzi makali ya kijamii, kazi za lazima, na vifo vya watu wengi. Baada ya kuanguka kwa utawala huo, Kamboja iliingia katika mchakato mrefu wa ujenzi upya na mpito wa kisiasa, ukiungwa mkono na misaada ya kimataifa na ushiriki wa Umoja wa Mataifa mwanzoni mwa miaka ya 1990. Tangu wakati huo, nchi imekuwa ikijaribu kuleta utulivu, kurejesha utawala wa kikatiba, na kujenga upya taasisi zake huku ikiendelea kushughulikia athari za muda mrefu za migogoro yake ya kihistoria katika jamii na uchumi.

Demografia

Kabila

Wakazi wengi wa Kamboja (takriban 90%) ni Wakhmer, ambao ndio kundi kuu la kikabila na wenye mchango mkubwa katika utamaduni wa taifa. Takriban 5% ni Wavietnam, 1% ni Wachina, na asilimia 4 iliyobaki inajumuisha makundi mbalimbali ya kabila ndogo ndogo, hasa katika maeneo ya milimani na mipakani.

Lugha

Kuna lugha 22 zinazozungumzwa nchini Kamboja, zikionyesha utofauti wa kitamaduni uliopo. Lugha rasmi na inayotumiwa sana katika elimu, serikali, na mawasiliano ya kila siku ni Kikhmer, ambayo pia hutumika kama alama muhimu ya utambulisho wa kitaifa.

Dini

Kwa upande wa dini, takriban 96.4% ya wakazi ni Wabuddha wa madhehebu ya Theravada, ambayo ina nafasi kubwa katika maisha ya kijamii na kitamaduni. Wengine ni Waislamu (2.1%), wengi wao wakiwa wa jamii ya Cham, na Wakristo (1.5%), pamoja na idadi ndogo ya watu wanaofuata imani nyingine.

Tazama pia

• Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje

• Cambodia entry at The World Factbook
• Cambodia Ilihifadhiwa 3 Julai 2008 kwenye Wayback Machine. from UCB Libraries GovPubs
• Kamboja katika Open Directory Project
• Cambodia profile from the BBC News
• Cambodia at Encyclopædia Britannica
• Cambodia - Traveling the far east
• Wikimedia Atlas of Cambodia
• Key Development Forecasts for Cambodia from International Futures

Serikali

• King of Cambodia, Norodom Sihanouk Official website of former King Norodom Sihanouk (Kifaransa)
• "Cambodia.gov.kh". Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2006-10-05. Iliwekwa mnamo 2015-10-28. Official Royal Government of Cambodia Website (English Version)
• Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation
• Ministry of Tourism Ilihifadhiwa 2 Februari 2002 kwenye Wayback Machine.

Jamii

• Cooperation Committee for Cambodia (CCC)
• Cambodian Human Rights and Development Association (ADHOC) Ilihifadhiwa 30 Desemba 2010 kwenye Wayback Machine.
• Cambodian Center for Human Rights (CCHR) Ilihifadhiwa 22 Machi 2021 kwenye Wayback Machine.
• Cambodian League for the Promotion and Defense of Human Rights (LICADHO)
• Global Integrity Report: Cambodia Ilihifadhiwa 3 Mei 2009 kwenye Wayback Machine. Cambodia Integrity Scorecard and Country Report
• Freedom in the World 2011: Cambodia Ilihifadhiwa 23 Oktoba 2011 kwenye Wayback Machine.
• Freedom of the Press 2011: Cambodia Ilihifadhiwa 7 Januari 2012 kwenye Wayback Machine.

Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni mbegu. Je unajua kitu kuhusu Kamboja kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.