Kundinyota

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta
Nyota za Jabari (Orion) angani
Baada kuunganisha nyota za Jabari (Orion) kwa kuwaza mistari kunajitokeza picha ya mvindaji
Jabari (Orion) kama mvindaji alivyowazwa na Johann Bayer wakati wa karne ya 17
Ramani ya anga inayoonyesha kundinyota kwa picha (uchoraji wa karne ya 17, Uholanzi)

Kundinyota (ing. star constellation) ni idadi ya nyota zinazoonekana angani kuwa kama kundi la pamoja.

Kusudi la kupanga nyota katika kundinyota[hariri | hariri chanzo]

Tangu zamani watu walitazama nyota kama nukta na nyota za jirani kama kundi. Waliwaza kundinyota kuwa picha wakichora mistari kati yao, hivyo kuona picha za watu, wanyama au miungu yao. Kundinyota zinazojulikana sana ni kama vile Jabari (en:Orion), Akarabu (en:Skorpio), Mara (en:Andromeda) au Salibu (en:Southern Cross).

Kujumlisha nyota hivi kwa makundi ilikuwa msaada kwa watu kukumbuka na kutambua nyota.

Hali halisi nyota hizi hazina uhusiano kati yao, zinaonekana tu kama kundi kwa mtazamaji aliye duniani lakini haziko mahali pamoja katika anga la nje. Zinaweza kuwa mbali sana kutoka nyota nyingine inayoonekana iko ndani ya kundinyota ileile.

Hivyo kundinyota ni tofauti na fungunyota (en:star cluster) ambayo ni idadi kubwa ya nyota zilizopo karibu eneo moja angani hali halisi. Ila tu kwa jicho tupu fungunyota inaonekana kama nyota moja tu au haionekani kutokana na umbali, zimetambuliwa kwa hadubini tu. Kilimia (Pleiades) ni fungunyota ya pekee inayoweza kutambuliwa bila msaada wa mitambo na hivyo ni maarufu kama kundinyota pia.

Kwa jumla ilikuwa msaada wa kutofautisha maeneo angani kama nyota ziliweza kutajwa kuwepo katika eneo la kindinyota fulani linalokumbukwa kirahisi kutokana na ruwaza ya nyota.

Elimu hii ilkuwa msaada hasa kwa watu waliosafiri wakati wa usiku kama mabaharia na pia wafugaji katika mazingira ya jangwani. Walizoea kutumia nyota kama mielekezo ya njia zao.

Historia ya kundinyota[hariri | hariri chanzo]

Tamaduni nyingi zilipanga nyota kwa makundi. Kuna mapokeo tofautitofauti hadi leo kati ya mapokeo ya Kimagharibi, ya Kihindi na ya Kichina.

Mpangilio unaotumiwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia (Ukia) uliamuliwa mwaka 1922 kwenye msingi wa elimu ya nyota ya Ugiriki ya Kale jinsi iliyoelezwa wakati wa karne ya 2 BK katika kitabu cha Almagest cha Klaudio Ptolemaio wa Misri alimotaja kundinyota 48. Ptolemaio aliandika hitimisho ya elimu ya siku zake iliyoandaliwa na wanaastronomia waliomtangulia kama Hipparchos wa Nikaia na Eratosthenes. Wagiriki wenyewe waliendeleza tu elimu ya wataalamu wa Babeli waliowahi kuorodhesha nyota na kuzipanga kwa makundi.

Kitabu cha Ptolemaio kilifasiriwa kwa Kiarabu katika karne ya 9 wakati Waislamu walitawala sehemu kubwa za nchi zenye utamaduni wa Kigiriki na kuwa msingi kwa maendeleo ya astronomia katika ustaarabu wa Kiislamu. Kwa jumla Waislamu walipokea mpangilio wa nyota kutoka Wagiriki na kufasiri majina ya kundinyota. Kuanzia karne ya 12 vitabu vya Kiarabu vilifasiriwa kwa Kilatini nahivyo kupatikana kwa mataifa ya Ulaya ambako vitabu vya Wagiriki wenyewe vilipotea. Hapo majina mengi ya Kiarabu kwa nyota mbalimbali yalipokelewa katika lugha za Ulaya.

Baada ya uenezaji wa mataifa ya Ulaya kupitia wapelelezi kama Kristoforo Kolumbus, Vasco da Gama, Ferdinand Magellan na Pieter Dirkszoon Keyser wanaastronomia wa Ulaya walipokea taarifa na ramani za nyota za nusutufe ya kusini ya dunia na kuongeza kundinyota kwa ajili ya nyota ambazo hazikujulikana kwao bado. Hapo alikuwa hasa Mholanzi Petrus Plancius aliyetangaza kundinyota mpya 12 kenye globu ya nyota yake.

Mnamo mwaka 1603 Mjerumani Johann Bayer alibuni mfumo wa kutaja nyota ambao kimsingi unaendelea kutumiwa hadi leo[1]. Alipanga nyota zilizoonekana na alizojua kwa kundinyota halafu kuongeza herufi kufuatana uangavu. Kwa hiyo nyota angavu zaidi katika kundinyota ilipewa herufi ya Kigiriki Alfa ( α), iliyofuata kwa uangavu Beta (β) na kadhalika. Kama kundinyota ilikuwa na idadi kubwa kushinda idadi za herufi za alfabeti ya Kigiriki aliendelea kutumia herufi za Kilatini kama a-b-c. Mfano mashuhuri ni nyota jirani ya jua letu katika anga la nje, Rijili Kantori (Alfa Centauri) aliyoiona kama nyota angavu zaidi katika nyota kwenye kundinyota ya Kantarusi (en:Centaurus).

Mpangilio wa anga lote kwa kundinyota kufuatana na Delporte na Ukia

Hali hii haikuridhisha bado kwa sababu idadi nyota zilizotambuliwa kwa kutumia darubini ilizidi kuongezeka. Hivyo iliamuliwa kwenye mkutano mkuu wa kwanza wa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia (IAU) mwaka 1922 huko Roma kufafanua idadi ya kundinyota kuwa 88[2]. Mwanaastronomia Eugène Delporte kutoka Ubelgiji alipewa kazi ya kupanga eneo lote la anga kwa makundi haya na kuchora mipaka kati yao. Tokeo la kazi yake lilikubaliwa kwenye mkutano mkuu wa mwaka 1928.

Mfano wa Jabari (Orion)[hariri | hariri chanzo]

Picha za kundinyota ya Jabari (Orion) katika makala hii zinaonyesha njia kutoka nyota angani hadi wazo la kundinyota.

1. Jabari inaonekana vizuri kwa sababu kuna kwanza nyota tatu kama mstari. Juu yake upande wa kushoto kidogo ni nyota mbili zinazong'aa sana. Chini ya mstari wa nyota tatu kuna nyota mbili au tatu (inategemea ubora wa macho) za karibu sana. Halafu chini yake kuna tena nyota mbili za mbali kidogo zinazong'aa na kufanana zile mbili za juu. Kama giza inaongezeka ni tena nyota zaidi zinazoonekana.

2. Watu waliunganisha nyota kwa kuwaza mistari wakaanza kumwona mtu. Nyota tatu za katikati(δ, ε, ζ) ziliitwa ukanda, nyota mbili za kung'aa za juu (α, λ) zikawa mabega ya mtu na nyota mbili za chini (β,κ) miguu yake. Nyota mbili au tatu chini ya "ukanda" (ι, θ) zikatajwa kama silaha inayoaliki kwenye ukanda. Nyota nyingine hafifu zaidi zikaunganishwa katika picha hii: nyota za "π" 1,2,3 zikawa ama ngao au kando la nguo; λ kama kichwa.

3. Wasanii walichora picha kama ile ya juu upande wa kushoto (nyota kadhaa zilitiwa rangi katika makala hii kwa kuonekana vizuri zaidi si picha yenyewe). Hivyo katika mawazo ya watu wa kale katika tamaduni mbalimbali anga lilijaa mapepo au hasa miungu.

Matumizi ya kundinyota katika astronomia[hariri | hariri chanzo]

Astronomia imeshatambua ya kwamba kundinyota hazipo hali halisi ni wazo tu tukitazama kutoka kwetu duniani; hali halisi hazipatikani mahali pamoja au pa karibu katika anga la nje. Hata hivyo ni msaada wa kutaja eneo fulani kwenye anga. Kwa sababu hiyo Umoja wa kimataifa wa astronomia umetambua kundinyota 88 zinazokubaliwa kama msaada wa kutaja nyota. Sayansi ya astronomia inatumia kundinyota kama mbinu wa kupata ramani ya nyota jinsi zinavyoonekana angani. Majina ya nyota zinazoonekana hutajwa kufuatana na eneo la kundinyota zinapoonekana halafu kwa kuongeza herufi za kigiriki.

Mfano mashuhuri ni nyota iliyo karibu na jua letu katika anga la ulimwengu ambayo ni Rijili Kantori hutajwa kama "Alpha Centauri" maana ni nyota iliyohesabiwa kama nyota ya kwanza katika eneo la kundinyota "Centaurus" (swa. Kantarusi).

Wanaastronomia wanatumia zaidi mfumo wa digrii zinazolingana na utaratibu wa latitudo na longitudo hapa duniani wakitaka kutaja mahali kamili pa nyota. Lakini hadi leo kindinyota ni msaada wa kujua eti nyota fulani au nyotamkia inapatikana katika eneo gani. Hii ni sawa na kusema "mji fulani uko kaskazini-magharibi ya Afrika" kabla ya kutaja kikamilifu mahali pake kwa longitudo na latitudo.

Kundinyota na utabiri katika unajimu[hariri | hariri chanzo]

Kundinyota zimekuwa muhimu kwa ajili ya unajimu. Ni hasa kundinyota 12 za Zodiaki zinazodaiwa kuwa muhimu na kutawala tabia za watu kwenye horoskopi. Waswahili wa kale walirithi kundinyota hizi kutoka elimu ya Waarabu na kuziita buruji za falaki[3]

Katika unajimu wa siku hizi majina mengi ya kimapokeo yamesahauliwa katika unajimu wa Afrika ya Mashariki na badala yake wapiga falaki wanatumia orodha ya majina ambayo mara nyingi ni tafsiri ya majina ya Kiingereza tu au pia namna ya kutaja alama ya kundinyota kwa neno la Kiswahili. Isipokuwa Mizani na Mashuke bado ni majina asilia. Majina katika unajimu wa kisasa jinsi yalivyo kawaida ni yafuatayo:

  1. Kondoo (Aries): Machi 21 – Aprili 19
  2. Ng’ombe (Taurus): Aprili 20 – Mei 21
  3. Mapacha (Gemini ): Mei 22 – Juni 20
  4. Kaa(Cancer): Juni 21 – Julai 22
  5. Simba (Leo): Julai 23 – Agosti 22
  6. Mashuke (Virgo):Agosti 23 – Sept 22
  7. Mizani (Libra): Sept 23 – Okt 22
  8. Ng’e (Scorpio): Okt 24- Nov 21
  9. Mshale (Sagittarius): Nov 22- Des 21
  10. Mbuzi (Capricorn):Des 22 – Jan 19
  11. Ndoo (Aquarius):Jan 20 – Feb 18
  12. Samaki (Pisces):Feb 19 – Machi 20

Marejeo[hariri | hariri chanzo]

  1. Johann Bayer’s southern star chart
  2. "The IAU list of the 88 constellations and their abbreviations" ya mwaka 1922, iliangaliwa Mei 2017
  3. J Knappert, fungu "In East Africa", makala AL-NUDJUM katika THE ENCYCLOPAEDIA OF ISLAM, LEIDEN BRILL 1997, VOLUME VIII NED — SAM, uk 105