Tetemeko la ardhi

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta
Mji wa San Francisco (Marekani) baada ya tetetemo la ardhi la mwaka 1906.


Tetemeko la ardhi(zilizala) ni mishtuko ya ghafla ya ardhi. Inatokea mara kwa mara lakini idadi kubwa ni hafifu mno haisikiki na wanadamu ila tu inapimwa na mitambo ya wataalamu.

Hatari za mitetemeko ya ardhi[hariri | hariri chanzo]

Tetemeko kubwa laweza kusababisha uharibifu mkubwa na vifo hasa kutokana na majengo yanayoanguka. Baharini tetemeko laweza kusababisha tsunami.

Sababu[hariri | hariri chanzo]

Sababu ya tetemeko ni mara nyingi miendo ya gandunia kama kusukumana kwa mabamba ya ganda la dunia. Ili kufahamu sababu hiyo ya matetemeko ya ardhi, inabidi kufahamu mambo yanayoendelea chini ya ardhi.  Kwanza ni lazima kufikiria xd :Wmuundo wa dunia.  Dunia ina umbo la duara.  Umbali uliopo baina ya pande mbili tofauti kinyume za dunia ni kilomita elfu kumi na tatu. Katika sehemu ya nje ya dunia, ardhi ni thabiti (ngumu).  Dunia ina gamba la mwamba ngumu ambalo, kulingana na ukubwa wa dunia yenyewe, ni jembamba. Gamba hilo lina unene ya baina kilomita kumi na kilomita hamsini.

Kama ungeweza kusafiri chini ya ardhi, yaani kuvuka gamba hilo, ungeona kwamba mazingira ni tofauti sana.  Kila kitu kwenye dunia kinavutwa kuelekea sehemu ya kati ya dunia (graviti).  Kwa hiyo kuna shinikizo kubwa mno chini ya gamba kutokana na msukumo kwa vitu vya juu kuelekea chini.  Yote ni mwamba na chuma, lakini kutokana na shinikizo hilo, kuna joto kali sana, na mwamba na chuma chini ya gamba si imara.  Kwa hiyo mwamba wa chuma umeyeyuka, kama matope joto yanayotoka nje ya volkeno wakati wa mlipuko.  Ambapo matope hayo yanapokuwa baridi, yanakuwa imara kama mwamba wa kawaida. Mwamba huo ulioyeyuka wenye joto mno unasogea ukizunguka chini ya gamba.  Kwa upande wake, gamba linavutwa pia na mwamba ulioyeyuka, likisogea pia.  Kwa sababu ya kusukumwa, gamba huvunjika. Kwa hiyo badala ya pande moja zima la gamba, kuna baadhi ya mapande makubwa ya gamba yanayosogea yakiwa na nguvu kubwa mno.

Ramani inayoonyesha mahali duniani ambapo nishati ya matetemeko ya ardhi iliachiwa baina ya miaka 1963 na 1998. Kila nukta inaonyesha kitovu cha tetemeko moja.

Katika baadhi ya sehemu za dunia, mapande hayo yanakutana yakipambana.  Wakati huo, nguvu kubwa mno inasukuma mwamba thabiti wa gamba kuelekea juu na chini.  Ndivyo hivyo baada ya miaka mingi sana, safu za milima zinavyojengwa.   Pia pande moja linaposukumwa chini ya pande jingine, bonde kubwa sana linajengwa.  Kwa mfano, kuna ufa mkubwa sana uliopo chini ya bahari, katika pwani ya Kalifornia magharibi mwa Marekani.  Karibu na pwani ya nchi zilizopo katika pwani ya magharibi ya bara la Amerika, kuna milima mingi kutokana na pande hilo kusukumwa juu.  Pia, karibu na pwani, kuna mifereji ambapo chini ya bahari imekwenda chini sana, kwa ajili ya pande jingine lililosukumwa chini.

Katika maeneo ambayo mapande yanatenganishwa, gamba ni jembamba, na mwamba ulioyeyuka unaondoka.  Ukiona ramani ya dunia, sehemu ya mashariki ya bara la Amerika na sehemu ya magharibi ya mabara ya Afrika na Ulaya, utaona kwamba inawezekana zamani sana mabara hayo yalikuwa bara moja tu.  Pia, katika chini ya bahari kati ya Afrika na Marekani, wachunguzi wameona kwamba katika mstari wa katikati baina ya mabara hayo, kuna idadi kubwa ya miamba ilioyeyuka iliyotoka ardhini.

Baadhi ya wakati mapande hayo yanateleza pole pole.  Lakini mara kwa mara yanasimama badala ya kuendelea kuteleza.  Hivyo nishati inajengeka.  Nishati inapoachiwa -- kwa kawaida kwenye mipaka baina ya mapande tofauti -- mapande yanasogea kwa ghafula na kwa haraka.  Hivyo, ardhi inatetemeka. Ndivyo matetemeko ya ardhi yanavyotokea.    Wachunguzi wameona kwamba matetemeko ya ardhi mara nyingi yanatokea katika  maeneo hayo ambayo yana milima mingi na nyufa.   Kwa mfano, kuna hatari ya matetemeko Kalifornia nchini Marekani. Mitetemeko mingi yaani zaidi ya asilimia 80 hutokea katika beseni ya Pasifiki.

Katika mazingira ya volkeno tetemeko lasababishwa na miendo ya magma chini ya volkeno hasa wakati wa mlipuko.

Vipimo[hariri | hariri chanzo]

Wataalamu hupima tetemeko kwa njia mbalimbali. Kuna skeli mbili zinazotumiwa mara nyingi ni zile za Richter na Mercalli.

Skeli ya matetemeko ya ardhi kufuatana na Richter na Mercalli

Skeli ya Richter

Skeli ya Mercalli

Athira

nishati

Idadi ya mitetemeko ya ardhi

Tani TNT

Joule

0 hadi 1.9

I

hupimika kwa mitambo tu, haisikiki na wanadamu

0.001–0.7

(4..4000)\cdot106

nyingi sana zaidi ya 700,000

2 hadi 2.9

II

inasikiwa na watu wachache wakilala pinduli huwa na mwendo kidogo

1–22

(4..90)\cdot109

300,000

3 hadi 3.9

III

husikiwa na watu wachache mishtuko hulingana na lori linalopita bilauri zinazokaa pamoja kabatini zinatoa sauti hafifu

30–700

(0,1..3)\cdot1012

49,000

4 hadi 4.9

IV hadi V

hisikiwa na watu wengi. Mwendo wa penduli unaonekana kabisa Bilauri na sahani zatitima, magari huanza kubembea Vitu vinaweza kuanguka

(1–22)\cdot10

(4..90)\cdot1012

6,200

5 hadi 5.9

VI

watu hustuka na kukimbia kutoka nyumba zao viti, kabati na vitanda husukumwa kuta za nyumba zapata ufa

(30–700)\cdot10

(0,1..3)\cdot1015

800

6 hadi 6.9

VII hadi IX

husikiwa na watu wote wa eneo kwa hofu hata wakiwa kwenye gari nyumba zaanza kubomolewa Miti inabembea kama wakati wa upepo mkubwa Watu hujeruhiwa Kwenye pwani kuna uwezekano wa mawimbi makubwa (chanzo cha tsunami)

(1–22)\cdot106
(kama bomu ya nyuklia kubwa)

(4..90)\cdot1015

120

7 hadi 7.9

X hadi XI

watu honesha hofu kubwa wakijaribu kutoka nje ya nyumba kwa namna yoyote; nyumba nyingi zaharibiwa ; ufa zatokea katika ardhi; mabomba ya maji na gesi yavunjika watu hujeruhiwa na kuuawa kwenye pwani tsunami inaweza kutokea

(30–700)\cdot106
(kama mshtuko wa Meteoriti ya 100–200 m)

(0,1..3)\cdot1018

18

8 hadi 8.9

XII

uharibifu mkubwa; majengo yote yanaanguka au hayafai tena; maeneo makubwa yaharibiwa Kwenye pwani tsunami hadi kina cha mita 40

(1–22)\cdot109

(4..90)\cdot1018

kila baada ya miaka 5

9.0 na zaidi

Maafa makubwa; uharibifu kama juu; maisha yote yaweza kuzimwa kimahali

Inawezekana pia: vipande vya uso wa ardhi huhamishwa; visiwa kupotea au kutokea; mabamba ya ganda la dunia yaonekana yamesukumwa;

hakuna tákwimu; tetemeko la aina hili labda kila baada ya miaka 10 hadi 100


Viungo vya Nje[hariri | hariri chanzo]