Nenda kwa yaliyomo

Nyasa (ziwa)

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Picha ya Ziwa Malawi mwaka 1967.
Mstari mwekundu unaonyesha mpaka usiokubaliwa kati ya Tanzania na Malawi. Tanzania inadai mstari mwekundu kuwa sahihi, lakini Malawi inadai ziwa lote hadi mwambao wa Tanzania. Mpaka kati ya Msumbiji na Malawi hauna matata.

Ziwa Nyasa (katika Malawi: Ziwa Malawi; katika Msumbiji: Ziwa Niassa) ni kati ya maziwa makubwa ya Afrika ya Mashariki likiwa na nafasi ya tatu baada ya Ziwa Viktoria Nyanza na Ziwa Tanganyika.

Ni ziwa la nne kwa ukubwa na la maji baridi duniani kwa ujazo, ziwa la tisa kwa ukubwa duniani kwa eneo na ziwa la tatu kwa ukubwa na la pili kwa kina barani Afrika. Ziwa Malawi ni nyumbani kwa spishi nyingi za samaki kuliko ziwa lingine lolote ulimwenguni,[1] ikijumuisha angalau spishi 700 za cichlids. Sehemu ya ziwa la Msumbiji ilitangazwa rasmi kuwa hifadhi na Serikali ya Msumbiji mnamo Juni 10, 2011,[2] huku Malawi sehemu ya ziwa ikijumuishwa katika Hifadhi ya Kitaifa ya Ziwa Malawi.

Ziwa Malawi ni ziwa la meromictic, kumaanisha kuwa tabaka zake za maji hazichanganyiki. Uwekaji tabaka wa kudumu wa maji ya Ziwa Malawi na mpaka wa oksiki-oksiksi hudumishwa na kemikali ndogo na viwango vya joto. Likijulikana kwa bioanuwai yake ya ajabu, Ziwa Malawi huhifadhi zaidi ya spishi 600 za samaki aina ya cichlid, karibu wote wanapatikana katika ziwa hilo, na kuchangia mojawapo ya viwango vya juu zaidi vya samaki wa maji baridi duniani. Uenezi huu unatokana na kutengwa kwa kijiolojia na makazi mbalimbali ya ziwa, ikiwa ni pamoja na ufuo wa miamba, sehemu za chini za mchanga, na maji wazi, ambayo yamesababisha utofauti wa haraka kati ya cichlidi juu ya nyakati za mageuzi. Mfumo ikolojia wa ziwa unasaidia uvuvi wa ndani ambao hutoa chanzo kikuu cha protini na maisha ya kiuchumi kwa jamii zinazozunguka, ingawa uvuvi kupita kiasi na shinikizo la kimazingira huleta changamoto zinazoendelea.

Likiwa limegunduliwa na wagunduzi wa Uropa katikati ya karne ya 19, Ziwa Malawi limekuwa kitovu cha utafiti wa kisayansi kutokana na sifa zake za kipekee za limnolojia, kama vile utabakaji wake wa hali ya juu na hutumika kama rasilimali muhimu kwa utalii na uwezekano wa maendeleo ya umeme wa maji katika eneo hilo. Maelekezo ya mipaka kando ya ziwa mara kwa mara yamesababisha migogoro, hasa kati ya Malawi na Tanzania, ikionyesha umuhimu wake wa kijiografia.

Eneo la Ziwa (Jiografia)

Eneo la ziwa ni km² 29,600.

Lina urefu wa km 560 na upana wa km 50-80, likienea kutoka kaskazini kuelekea kusini. Vilindi vyake vinafikia hadi mita 704 chini ya uwiano wa maji yake.

Ziwa Nyasa linapatikana kati ya nchi za Malawi, Msumbiji na Tanzania.

Katika ziwa hilo kuna mito mbalimbali inayoingiza maji yake humo kama vile mto Lufilyo, mto Mbaka, mto Kiwila, mto Songwe n.k.

Kusini mwa ziwa unatoka Mto Shire unaopeleka maji kwenye Mto Zambezi na hatimaye Bahari Hindi.

Kijiolojia ziwa ni sehemu ya Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki.

Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za samaki (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama chakula, lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya Afrika kwa wapenzi wa samaki wa rangi.

Historia ya Jiolojia

Ziwa Malawi ni mojawapo ya maziwa makuu ya Bonde la Ufa na ziwa la kale. Ziwa hili lipo katika bonde linaloundwa na ufunguzi wa Ufa wa Afrika Mashariki, ambapo sahani ya tectonic ya Afrika inagawanywa katika vipande viwili. Hii inaitwa mpaka wa tectonics za sahani tofauti. Malawi kwa kawaida inakadiriwa kuwa na umri wa miaka milioni 1-2 (mya),[3] lakini ushahidi wa hivi majuzi zaidi unaonyesha ziwa la zamani sana lenye bonde ambalo lilianza kuunda takriban mya 8.6 na hali ya maji ya kina kilionekana kwanza 4.5 mya. Viwango vya maji vimetofautiana sana kwa muda, kuanzia karibu mita 600 (futi 2,000) chini ya kiwango cha sasa hadi 10-20 m (futi 33–66) juu. Wakati wa vipindi ziwa lilikauka karibu kabisa, na kuacha ziwa moja au mbili tu ndogo kiasi, zenye alkali nyingi na chumvi katika kile ambacho kwa sasa ni sehemu za kina kabisa za Malawi. Kemia ya maji inayofanana na hali ya sasa ilionekana tu miaka 60,000 iliyopita. Vipindi vikuu vya maji ya chini vinakadiriwa kutokea takriban miaka milioni 1.6 hadi 1.0-0.57 iliyopita (ambapo yangeweza kukauka kabisa), 420,000 hadi 250,000-110,000 miaka iliyopita, takriban miaka 25,000 iliyopita na miaka 18,000-10,700 iliyopita.[4] Wakati wa kilele cha kipindi cha maji ya chini kati ya 1390 na 1860 AD, inaweza kuwa 120-150 m (390-490 ft) chini ya viwango vya sasa vya maji.

Sifa za maji

Maji ya ziwa ni ya alkali (pH 7.7–8.6) na yana joto la kawaida la uso kati ya 24 na 29 °C (75–84 °F), huku sehemu zenye kina kirefu kwa kawaida huwa kama 22°C (72°F).[22] Thermocline iko katika kina cha mita 40–100 (futi 130–330).[5] Kikomo cha oksijeni kiko katika kina cha takriban mita 250 (futi 820), na hivyo kuzuia samaki na viumbe vingine vya aerobic kwa sehemu ya juu. Maji ni safi sana kwa ziwa na mwonekano unaweza kuwa hadi mita 20 (futi 66), lakini chini kidogo ya nusu ya takwimu hii ni ya kawaida zaidi na iko chini ya mita 3 (futi 10) katika ghuba zenye matope. Hata hivyo, wakati wa msimu wa mvua wa miezi ya Januari hadi Machi, maji huwa na matope zaidi kutokana na mtiririko wa matope wa mito.[6]

Ukoloni wa Ulaya

Mfanyabiashara Mreno Candido José da Costa Cardoso alikuwa Mzungu wa kwanza kutembelea ziwa hilo mnamo mwaka 1846.[7] David Livingstone alifika ziwa hilo mnamo mwaka 1859, na kuliita Ziwa Nyasa.[8] Pia aliirejelea kwa jozi ya majina ya utani: Ziwa la nyota[9] na Ziwa la dhoruba. Jina la utani la Ziwa la nyota lilikuja baada ya Livingstone kuona taa kutoka kwa taa za wavuvi nchini Malawi kwenye boti zao, zinazofanana na nyota angani kwa mbali. Baadaye, baada ya kukumbwa na mafuriko yasiyotabirika na yenye jeuri sana ambayohuwa yanaenea katika eneo hilo, pia alilitaja kama Ziwa la Dhoruba. Mnamo tarehe 16 Agosti 1914, Ziwa Malawi lilikuwa eneo la vita vifupi vya majini wakati wa Vita vya Kwanza vya Kidunia. Boti ya bunduki ya Uingereza SS Gwendolen, iliyoamriwa na Kapteni Rhoades, ilipokea amri kutoka kwa amri kuu ya Milki ya Uingereza ya "kuzama, kuchoma, au kuharibu" mashua pekee ya bunduki ya Dola ya Ujerumani kwenye ziwa, Hermann von, akiongozwa na Kapteni Wiss. Wafanyakazi wa Rhoades walipata Hermann von Wissmann katika ghuba karibu na Sphinxhaven, katika eneo la maji ya Afrika Mashariki ya Ujerumani. Gwendolen alizima mashua ya Wajerumani kwa risasi moja ya kanuni kutoka umbali wa takriban mita 1,800 (yadi 2,000). Mgogoro huu mfupi ulisifiwa na The Times nchini Uingereza kama ushindi wa kwanza wa majini wa Milki ya Uingereza katika Vita vya Kwanza vya dunia.

Suala la mipaka ziwani

Malawi lina ufuko mrefu ziwani upande wa magharibi na kusini, ilhali Tanzania inapakana na kaskazini mwa ziwa na kwenye ufuko wa mashariki, ikifuatwa na Msumbiji.

Kuna ugomvi kati ya Malawi na Tanzania kuhusu mipaka ndani ya ziwa. Mpaka baina ya Malawi (zamani: Nyassaland) na Msumbiji ulipangwa wakati wa ukoloni. Lakini kuna mzozo kuhusu robo ya kaskazini-mashariki inayodaiwa na Tanzania kuwa ni eneo lake, ilhali Malawi inaidai pia.

Malawi imedai ya kwamba maji yote hadi ufukoni upande wa Tanzania ni sehemu ya eneo lake la kitaifa. Tanzania imedai ya kwamba mpaka uwe katikati ya ziwa kufuatana na desturi za kimataifa.

Sababu ya mzozo ni maelewano ya kikoloni. Wakati wa kuanzishwa kwa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani lakini kabla ya serikali ya Ujerumani kuchukua koloni mkononi mwake[10], serikali za Uingereza na Ujerumani zilipatana kuhusu mipaka ya "eneo chini ya athira ya Ujerumani" ("German sphere of influence") kwa kutaja mpaka ulifuata ufuko wa Ziwa Nyasa.[11] Leo inajadiliwa baina ya wanasharia wa kimataifa kama maneno haya yalitaja mipaka halisi ya kiutawala au kama yalikuwa tu mapatano ya awali kuhusu "maeneo chini ya athira" ya nchi husika[12].

Baada ya mwaka 1919 Uingereza ilitawala Tanganyika pamoja na Malawi (Nyassaland), hivyo hakukuwa na shida.

Kabla ya uhuru, wakati wawakilishi wa TANU walichaguliwa tayari kuwa wabunge katika bunge la kikoloni (legislative council) na Julius Nyerere alikuwa waziri mkuu wa Tanganyika tangu 1960, mbunge Chifu Mhaiki alitaka serikali iangalie upya haki za Tanganyika kwa maji ya ziwa. Tarehe 12 Oktoba 1960 waziri mkuu Nyerere alijibu: "Hakuna shaka lolote kuhusu mpaka huu. Tunajua kwamba hakuna tone la maji kwenye Ziwa Nyasa ni mali ya Tanganyika kufuatana na mapatano haya. Hali halisi tungedai serikali jirani ibadilishe mipaka kwa manufaa ya Tanganyika." [13]. Chifu Mhaiki alirudia swali lake alipokuwa mbunge katika Bunge la Kitaifa baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1962 na safari hii waziri mkuu Rashidi Kawawa alijibu tena kwamba hakuna sehemu ya Ziwa Nyasa iliyokuwa ndani ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, kwamba Uingereza haikubadilisha mipaka hii na kwamba hata kama kuna hasara kwa Tanganyika serikali haiwezi kuanza majadiliano juu ya swali hili na Uingereza au serikali ya Nyasaland kabla ya uhuru wa nchi hii jirani[14].

Tarehe 3 Januari 1967 serikali ya Tanzania iliandika mara ya kwanza kwa serikali ya Malawi na kuifahamisha kwamba iliona mpaka baina ya nhci hizi ilifuata mstari wa kati wa Ziwa Nyasa. Malawi ilithibitisha kupokelewa kwa barua hii bila kuijibu rasmi. Hata hivyo rais Banda wa Malawi alikataa madai ya tanzania mbele ya bunge lake. Polisi ya Malawi ilijaribu kutawala wavuvi na feri za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha risasi kufyatuliwa hadi kutulia mwaka 1968.

Hadi leo hakuna mapatano rasmi lakini nchi zote mbili zinaendelea kudai bila kutumia nguvu. Hali halisi Malawi imeheshimu dai la Tanzania, haijasumbua tena wavuvi wala feri za jirani ndani ya robo ya kaskazini-mashariki ya ziwa.

Mzozo ulifufuka tena tangu mwaka 2012 baada ya Malawi kutoa vibali vya upelelezi wa gesi na mafuta chini ya ziwa, tendo linalopingwa na Tanzania.[15]

Maisha ya porini

Wanyamapori wanaopatikana ndani na nje ya Ziwa Malawi au Nyasa ni pamoja na mamba wa Nile, kiboko, nyani na idadi kubwa ya tai wa Kiafrika wanaolisha samaki kutoka ziwani.[16]

Uvuvi

Ziwa Malawi kwa milenia limekuwa chanzo kikuu cha chakula kwa wakazi wa mwambao wake kwa vile maji yake yana samaki wengi. Miongoni mwa aina maarufu zaidi ni aina nne za chambo, inayojumuisha mojawapo ya spishi nne katika jenasi ndogo ya Nyasalapia (Oreochromis karongae, O. lidole, O. saka na O. squamipinnis), pamoja na O. shiranus[17] inayohusiana kwa karibu. Aina nyingine zinazosaidia uvuvi muhimu ni pamoja na dagaa wa Ziwa Malawi (Engraulicypris sardella) na samaki aina ya kampango wakubwa (Bagrus meridionalis). Uvuvi mwingi hutoa chakula kwa ongezeko la watu karibu na ziwa, lakini baadhi yao husafirishwa kutoka Malawi. Idadi ya samaki porini inazidi kutishiwa na uvuvi wa kupita kiasi na uchafuzi wa maji.[18] Kushuka kwa kina cha maji ya ziwa kunawakilisha tishio lingine, na inaaminika kuchochewa na uchimbaji wa maji na ongezeko la watu, mabadiliko ya hali ya hewa na pia ukataji miti.[19] Chambo na kampango wamevuliwa kupita kiasi (kampango ilipungua kwa takriban 90% kutoka 2006 hadi 2016, O. karongae na O. squamipinnis kwa takriban 94%, na O. lidole wanaweza kuwa tayari wametoweka[20][21]) na sasa wako katika hatari kubwa.[22] IUCN inatambua aina 117 za cichlids za Malawi kuwa ziko hatarini; baadhi ya hizi zina safu ndogo na zinaweza kuwa na miamba ya pwani yenye urefu wa mita mia chache tu.[23]

Uogeleaji

Uogeleaji wa pekee wa kilomita 25 katika Ziwa Malawi kati ya Cape Ngomba na Senga Bay umekamilika kwa mara 5 na waogeleaji 16.

1992: Lewis Pugh masaa 9 na dakika 52 (Uingereza/Afrika Kusini)[24] na Otto Thanning (Afrika Kusini) masaa 10 na dakika 5

2010: Abigail Brown (Uingereza) masaa 9 na dakika 45

2013: Milko van Gool (Uholanzi) masaa 8 na dakika 46[25] na Kaitlin Harthoorn (Marekani) masaa 9 na dakika 17

2016: (rekodi ya sasa) Jean Craven (Afrika Kusini), Robert Dunford (Kenya), Michiel Le Roux (Afrika Kusini), Samantha Whelpton (Afrika Kusini), Greig Bannatyne (Afrika Kusini), Haydn Von Maltitz (Afrika Kusini), Douglas Livingstone-Blevins (Afrika Kusini) masaa 7 na dakika 53[26]

2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (Afrika Kusini) masaa 8 na dakika 40, Andrew Stevens (Australia) masaa 10 na dakika 50, na Ruth Azran (Afrika Kusini) masaa 11 na dakika 8.[27] Mwaka huo huo, Martin Hobbs (Afrika Kusini), akawa mtu wa kwanza kuogelea urefu mzima wa Ziwa Malawi (siku 54), na pia kuweka rekodi ya dunia ya kuogelea kwa muda mrefu zaidi katika ziwa hili.[28]

Marejeo

  1. ↑ "Protected Areas Programme -". www.unep-wcmc.org. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2008-05-11. Iliwekwa mnamo 2026-06-24.
  2. ↑ "Mozambique's Lake Niassa declared reserve and Ramsar site". wwf.panda.org (kwa Kiingereza). Iliwekwa mnamo 2026-06-24.
  3. ↑ Wilson, Anthony B.; Teugels, Guy G.; Meyer, Axel (2008-04-23). "Marine incursion: the freshwater herring of Lake Tanganyika are the product of a marine invasion into west Africa". PloS One. 3 (4): e1979. doi:10.1371/journal.pone.0001979. ISSN 1932-6203. PMC 2292254. PMID 18431469.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (link)
  4. ↑ https://academic.oup.com/mbe/article/18/2/144/1079219?login=false
  5. ↑ https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018210001276?via%3Dihub=
  6. ↑ John Misachi July 17 2021 in Bodies of Water (2021-07-17). "Lake Malawi". WorldAtlas (kwa American English). Iliwekwa mnamo 2026-06-24.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  7. ↑ Jeal, Tim (1973). Livingstone. Internet Archive. New York, Putnam. ISBN 978-0-399-11215-7.
  8. ↑ "Lake Nyasa | Encyclopedia.com". www.encyclopedia.com. Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
  9. ↑ Bayly, Paul (2014-03-27). David Livingstone, Africa's Greatest Explorer: The Man, the Missionary and the Myth (kwa Kiingereza). Fonthill Media.
  10. ↑ Koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa kama koloni ya kibiashara iliyomilikiwa na shirika la binafsi Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki na bila mipaka maalumu iliyoeleweka. Mnamo 1890 ilipoonekana shirika haliwezi kumiliki maeneo hayo, serikali iliamua kuchukua utawala mkononi mwake moja kwa moja. Katika maandalizi ya hatua hiyo, Ujerumani ilitafuta maelewano na Uingereza kuhusu "mipaka ya maslahi" (spheres of interest) katika Afrika kwa jumla. Hapo nchi hizo mbili zilielewana pia kuhusu maeneo ambayo wakati ule hazikutawaliwa nazo bado. Tazama makala Mkataba wa Helgoland-Zanzibar
  11. ↑ "In East Africa, Germany's sphere of influence is demarcated thus: ... To the south by the line that starts on the coast of the northern border of Mozambique Province and follows the course of the Rovuma River to the point where the Messinge flows into the Rovuma. From here the line runs westward on the parallel of latitude to the shore of Lake Nyasa. Turning north, it continues along the eastern, northern, and western shores of the lake until it reaches the northern bank of the mouth of the Songwe River. " (Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty) (July 1, 1890), article I,2 Ilihifadhiwa 19 Januari 2012 kwenye Wayback Machine., tovuti ya http://germanhistorydocs.ghi-dc.org, mradi wa German Historical Institute Washington, DC, iliangaliwa Machi 2019
  12. ↑ Tiyanjana Maluwa: Oil Under Troubled Waters?: Some Legal Aspects of the Boundary Dispute Between Malawi and Tanzania Over Lake Malawi Tiyanjana Maluwa, jarida la Michigan Journal of International Law, 2016, ukurasa 360f
  13. ↑ "There is no doubt at all about this boundary. We know that not a drop of the water of Lake Nyasa belongs to Tanganyika under the terms of the agreement, so that in actual fact we would be asking a neighboring Government [to] change the boundary in favor of Tanganyika.", Tanganyika Legislative Council, Official Report uk 614-615, kufuatana na James Mayall: The Malawi-Tanzania Boundary Dispute. The Journal of Modern African Studies, Vol. 11, No. 4 (Dec., 1973), uk 615, online hapa
  14. ↑ Maluwa, uk. 373
  15. ↑ Malawi: Old Border Dispute With Tanzania Over Lake Malawi Flares Up Again
  16. ↑ "Geography & Wildlife", Our Africa (kwa Kiingereza), ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2018-04-21, iliwekwa mnamo 2026-06-25
  17. ↑ "Distribution and Biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lakes Malawi and Malombe". www.fao.org. Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
  18. ↑ "Preserving the Future for Lake Malawi". web.mit.edu. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2019-09-30. Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
  19. ↑ Banda, Mabvuto (2013-05-22), "Rapid drop in Lake Malawi's water levels drives down fish stocks", The Guardian (kwa Kiingereza (Uingereza)), ISSN 0261-3077, iliwekwa mnamo 2026-06-25
  20. ↑ Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries); Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre); Shechonge, Asilatu (2018-05-22). "IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis karongae". IUCN Red List of Threatened Species. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2025-05-29. Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
  21. ↑ Titus Phiri (Monkey Bay Fisheries Research Centre); Geoffrey Kanyerere (Malawi Dept Fisheries) (2018-05-22). "IUCN Red List of Threatened Species: Oreochromis squamipinnis". IUCN Red List of Threatened Species. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2025-06-03. Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
  22. ↑ From� David McKenzie and Brent Swails CNN. "Rangers struggle to save endangered fish in Lake Malawi". edition.cnn.com (kwa Kiingereza). Iliwekwa mnamo 2026-06-25. {{cite web}}: |author= has generic name (help); replacement character in |author= at position 5 (help)
  23. ↑ "Geographic Patterns". www.iucnredlist.org. Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
  24. ↑ "Internal Waters | Expeditions". lewispugh.com. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2020-04-08. Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
  25. ↑ "Milko Van Gool thought to be fastest male solo swimmer across North Channel", BBC News (kwa Kiingereza (Uingereza)), 2013-07-30, iliwekwa mnamo 2026-06-25
  26. ↑ "Crossing Lake Malawi – MAD Swimmer" (kwa American English). Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2026-06-25. Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
  27. ↑ "Swimming Cows conquer Lake Malawi in brutal conditions – The Cows". thecows.co.za (kwa Kiingereza). Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2026-06-25. Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
  28. ↑ A. B. C. News. "Man braves crocodiles, hippos to set world record in 54-day swim across lake". ABC News (kwa Kiingereza). Iliwekwa mnamo 2026-06-25.
Makala hii kuhusu maeneo ya Afrika bado ni mbegu.
Je unajua kitu kuhusu Nyasa (ziwa) kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni?
Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa?
Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.
Rudishwa kutoka "https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Nyasa_(ziwa)&oldid=1585981"