Mekatilili wa Menza

Mekatilili wa Menza (au Makatilili, yaani Mama Katilili; miaka ya 1860 – 1924) alikuwa mwanamke wa Kenya aliyewaongoza kijasiri jamii ya Wagiryama dhidi ya utawala wa kikoloni wa Uingereza na sera kikamilifu katika mwaka wa 1913 hadi 1914 Anakumbukwa kama mmoja wa wanawake wa kwanza nchini Kenya kupigania uhuru na haki za binadamu dhidi ya ukoloni..

Wagiriama ni watu wa kabila moja katika kundi la makabila tisa (Mijikenda) ambao hukaa pwani ya Kenya; walikuwa na maskani takatifu sehemu ziitwazo Kaya, ambazo zilipatikana katika maeneo ya misitu, mojawapo ambayo iliharibiwa kwa kulipuliwa na utawala wa kikoloni wa Uingereza mwaka wa 1914. Hii ilikuwa Kaya Fungo.

Maisha ya awali

Mekatilili alizaliwa katika kijiji cha Mutara wa Tsatsu huko Bamba katika kaunti ya Kilifi, pwani ya Kenya. Alikuwa binti pekee katika familia ya watoto watano. Kaka yake mmoja alitekwa nyara na Waarabu wafanyabiashara ya utumwa na hakuwahi kuonekana tena. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Mnyazi wa Menza, lakini alikuja kujulikana kama Mekatilili (Mama wa Katilili) baada ya kupata mtoto wake vya kwanza, Katilili.

Sababu za upinzani

Mekatilili alipinga utawala wa kikoloni kutokana na sababu za kiuchumi na kijamii. Hakutaka Wagiriama kuajiriwa na serikali ya kikoloni maana alitaka wabaki nyumbani mwao waifae jamii. Pia aliona kuwa mila na desturi za Mwingereza zilikuwa zikiingilia mila na desturi za Wagiriama, jambo lililomhuzunisha.

Harakati za Mekatilili zilichochewa na sera za kibeberu za Waingereza zilizolenga kudhoofisha utamaduni na uchumi wa Wagiriama:

• Kodi ya Nyumba (Hut Tax): Waingereza walilazimisha wenyeji kulipa kodi ili kuwalazimisha kufanya kazi katika mashamba ya walowezi wa Kizungu.
• Kazi za Shuruti: Vijana wa kiume walichukuliwa kwa nguvu kuwa manamba au wapiganaji katika Vita Vikuu vya Kwanza vya Dunia.
• Uhifadhi wa Kaya: Mekatilili alitaka kulinda misitu ya Kaya, ambayo ilikuwa maeneo matakatifu ya kidini na kisiasa kwa jamii yake, dhidi ya uharibifu wa Waingereza.

Harakati na vita vya Giriama

Mekatilili, akishirikiana na mzee wa kijadi aitwaye Wanje wa Madori, alizunguka vijijini akihamasisha watu wasishirikiane na serikali ya kikoloni. Alitumia densi ya kijadi ya Kifudu kukusanya watu. Katika mkutano mmoja mnamo 1913, inasemekana alimpiga kofi ofisa wa kikoloni, Arthur Champion, jambo lililosababisha kuanza kwa uasi wa silaha uliojulikana kama Vita vya Giriama.

Kukamatwa na kutoroka

Mnamo Desemba 1913, Mekatilili alitekwa na Waingereza na kupelekwa uhamishoni Mumias, Magharibi mwa Kenya, mamia ya kilomita kutoka nyumbani kwake. Licha ya umbali huo, alifanikiwa kutoroka na kutembea kwa miguu kupitia mwituni hadi kurejea pwani. Alikamatwa tena mnamo 1914 na kupelekwa uhamishoni huko Kismayu (leo nchini Somalia), lakini aliruhusiwa kurejea nyumbani mnamo 1919 baada ya vita kwisha, kulingana na rekodi za ukoloni wa Uingereza. Huko aliendelea kupinga kulazimishwa kwa sera na amri za kikoloni.

Kifo na urithi

Mekatilili alifariki kwa uzee mnamo 1924 na kuzikwa katika eneo la Bungale, katika Jimbo la Magarini.

• Mnamo 2010, serikali ya Kenya ilimtangaza kama shujaa wa kitaifa (Mashujaa Day).
• Sanamu yake imewekwa katika bustani ya Uhuru Gardens mjini Malindi.
• Bustani ya Mekatilili wa Menza mjini Malindi imetengwa kwa heshima yake.

Marejeo

• Elizabeth Mugi-Ndua: Mekatilili Wa Menza: Woman Warrior (Sasa Sema Publications, 2000) ISBN 9966-951-03-2
• Elizabeth Orchardson-Mazrui: The Adventures of Mekatilili (East African Educational Publ., 1999) ISBN 9966-25-004-2
• "A Socio-historical Perspective of the Art and Material Culture of the Mijikenda of Kenya", PhD Thesis, School of Oriental and African Studies, University of London, London, U.K.

Viungo vya nje

• Kenya Heroes Ilihifadhiwa 5 Desemba 2000 kwenye Wayback Machine.
• Sasa Sema Publications Ilihifadhiwa 30 Agosti 2006 kwenye Wayback Machine.