Kiharusi

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta
Stroke
Mwainisho na taarifa za nje
CT scan of the brain showing a right-hemispheric ischemic stroke.
ICD-10 I61.-I64.ner
ICD-9 434.91
OMIM 601367
DiseasesDB 2247
MedlinePlus 000726
eMedicine neuro/9 emerg/558 emerg/557 pmr/187
MeSH D020521

Kiharusi (kwa Kiingereza stroke) ni ugonjwa unaoleta hali ya mwili kupooza kutokana na matatizo kwenye mishipa ya damu inayolisha ubongo.

Katika tiba kiharusi ni upotevu wa uwezo wa ubongo unaoendelea haraka. Sababu yake ni tatizo katika mishipa inayopeleka damu kwenda ubongo.

Matatizo hayo ni ama kuzibwa ama kupasuka kwa mishipa ya damu. Seli za ubongo hufa haraka zisipopata oksijeni na lishe ya kawaida ambayo yote haya hufika kwa njia ya damu. Kiharusi ni hali ya dharura inayoweza kutibiwa kama tatizo linatambuliwa na kutibiwa haraka. Lisipotibiwa husababisha viwango mbalimbali vya kipooza mwilini.

Shinikizo la juu la damu, kisukari, chakula chenye mafuta mengi au kuvuta sigara huongeza hatari ya kupatwa na kiharusi.

Ufasiri na dalili[hariri | hariri chanzo]

Kiharusi, ambacho pia hujulikana kama ajali ya ubongo na mishipa (CVA), chukizo la ubongo na mishipa chukizo (CVI), au shambulizi la ubongo, ni pale ambapo hali duni ya mtiririko wa damu kwenye ubongo husababisha kufa kwa kiini uhai.

Kuna aina mbili za kiharusi: cha iskemia kufuatia ukosefu wa mtiririko wa damu na cha kuvuja damu kufuatia kuvuja damu. Hali hizi husababisha kutofanya kazi vyema kwa sehemu ya ubongo.[1] Dalili zinaweza kujumuisha ukosefu wa uwezo wa kusogeza viungo au ukosefu wa hisia kwenye sehemu moja ya mwili, ugumu wa kufahamu au kuzungumza, hisia za kana kwamba dunia inazunguka au ukosefu wa uwezo wa kuona katika sehemu moja na kadhalika.[2][3] Kwa kawaida, lakini si kila mara, dalili hutokea haraka. Dalili zikidumu chini ya saa moja au mbili, hali hii hujulikana kama shambulizi la muda mfupi la iskemia (TIA).[3] Kiharusi cha kuvuja damu pia kinaweza kuhusishwa na hali kali ya maumivu ya kichwa.[3] Dalili za kiharusi zinaweza kuwa za kudumu.[1] Matatizo ya muda mrefu yanaweza kujumuisha niumonia au kupoteza uwezo wa kudhibiti kibofu.[3]

Visababishi, utambuzi na pathofisiolojia[hariri | hariri chanzo]

Kipengele cha hatari kikuu cha kiharusi ni shinikizo la juu la damu.[4] Vipengele vingine vya hatari ni pamoja na kvuta tumbako, unene, wingi wa kolesteroli ya damu, kisukari, TIA ya awali, na mipigo ya moyo isiyo ya kawaida na kadhalika.[2][4] Kiharusi cha iskemia kwa kawaida husababishwa na kuzibwa kwa mshipa wa damu.[5] Kiharusi cha kuvuja damu husababishwa na kuvuja damu moja kwa moja kwenye ubongo au kwenye mwanya unaozunguka ubongo.[5][6] Damu inaweza kuvuja kufuatia kuvimba kwa msihipa ya ubongo.[5] Kwa kawaida utambuzi hufanywa kwa upigaji picha wa kimatibabu kama vile mchanganuo wa CT or mchanganuo wa MRI pamoja na uchunguzi wa kimwili. Vipimo vingine kama vile elektrokadiogramu (ECG) na vipimo vya damu hufanywa ili kubaini vipengele vya hatari na kuondoa visababishi tarajiwa. Viwango vya chini vya damu vinaweza kusababisha dalili sawa.[7]

Kinga na tiba[hariri | hariri chanzo]

Kinga inajumuisha kupunguza vipengele vya hatari na pengine kutumia aspirin, dawa za kupunguza kolesteroli, upasuaji wa kufungua mishipa ya ubongo kwa wagonjwa walio na matatizo ya kupunguka kwa wembamba, na warfarin kwa watu walio na hali ya mipigo ya moyo isiyo ya kawaida.[2] Kwa kawaida kiharusi huhitaji matibabu ya dharura.[1] Kiharusi cha iskemia kikitambuliwa katika saa tatu hadi nne na nusu kinaweza kutibiwa kwa dawa inayooweza kuvunjavunja tone gumu la damu. Aspirin inapaswa kutumiwa. Baadhi ya matukio ya kiharusi cha kuvuja damu yanaweza kutibiwa kwa upasuaji. Matibabu ya kujaribu kurejesha utendakazi hujulikana kama urekebishaji wa kiharusi na kwa kawaida hufanywa katika kitengo cha kiharusi; hata hivyo, vitengo hivi ni vichache katika sehemu nyingi duniani.[2]

Uenezi[hariri | hariri chanzo]

Mwaka 2010, takriban watu milioni 17 walipata kiharusi na watu milioni 33 walikuwa wamepata kiharusi awali na walikuwa wangali hai. Kati ya 1990 na 2010, idadi ya visa vya kiharusi vilivyotokea kila mwaka vilipungua kwa takriban 10% katika mataifa yaliyostawi na kuongezeka kwa 10% katika mataifa yanayostawi.[8] Mwaka wa 2013, kiharusi kilikuwa cha pili kikuu cha kifo baada ya ugonjwa wa ateri ya moyo, kikisababisha vifo milioni 6.4  (12% ya idadi jumla).[9] Takriban vifo milioni 3.3 vilisababishwa na kiharusi cha iskemia huku vifo milioni 3.2 vikisababishwa na kiharusi cha kuvuja damu.[9] Takriban nusu ya idadi ya watu walio na kiharusi huishi kwa muda wa chini ya nusu mwaka.[2] Kwa kijumla, thuluthi tatu ya visa vya kiharusi vilitokea kwa watu wa umri wa zaidi ya miaka 65.[8]

Viungo vya nje[hariri | hariri chanzo]

Marejeo[hariri | hariri chanzo]

  1. 1.0 1.1 1.2 What Is a Stroke? (March 26, 2014). Iliwekwa mnamo 26 February 2015.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Donnan GA, Fisher M, Macleod M, Davis SM (May 2008). "Stroke". Lancet 371 (9624): 1612–23. doi:10.1016/S0140-6736(08)60694-7 . PMID 18468545 .
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 What Are the Signs and Symptoms of a Stroke? (March 26, 2014). Iliwekwa mnamo 27 February 2015.
  4. 4.0 4.1 Who Is at Risk for a Stroke? (March 26, 2014). Iliwekwa mnamo 27 February 2015.
  5. 5.0 5.1 5.2 Types of Stroke (March 26, 2014). Iliwekwa mnamo 27 February 2015.
  6. Feigin VL, Rinkel GJ, Lawes CM, Algra A, Bennett DA, van Gijn J, Anderson CS (2005). "Risk factors for subarachnoid hemorrhage: an updated systematic review of epidemiological studies". Stroke 36 (12): 2773–80. doi:10.1161/01.STR.0000190838.02954.e8 . PMID 16282541 . http://stroke.ahajournals.org/cgi/content/full/36/12/2773.
  7. How Is a Stroke Diagnosed? (March 26, 2014). Iliwekwa mnamo 27 February 2015.
  8. 8.0 8.1 Feigin VL, Forouzanfar MH, Krishnamurthi R, Mensah GA, Connor M, Bennett DA, Moran AE, Sacco RL, Anderson L, Truelsen T, O'Donnell M, Venketasubramanian N, Barker-Collo S, Lawes CM, Wang W, Shinohara Y, Witt E, Ezzati M, Naghavi M, Murray C (2014). "Global and regional burden of stroke during 1990-2010: findings from the Global Burden of Disease Study 2010". Lancet 383 (9913): 245–54. doi:10.1016/S0140-6736(13)61953-4 . PMID 24449944 .
  9. 9.0 9.1 GBD 2013 Mortality and Causes of Death, Collaborators (17 December 2014). "Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.". Lancet. doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2 . PMID 25530442 .