Majadiliano ya mtumiaji:Chrispin Murhabazi C

Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!

Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine.

Ukipenda kutumia kurasa zetu za mwongozo na msaada, a) ukitumia simu bofya kwa "Dawati" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "Switch to old look" kwenye menyu upande wa kushoto.

Kwa mawili matatu labda tazama:

• Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine
• Ukurasa wa mwongozo
• Jamii:Msaada (makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)
• Ukurasa wa jumuia (pamoja na Wikipedia:Wakabidhi, penye majina walio tayari kukusaidia)
• Makala za msingi za Wikipedia

Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia ukurasa wako kwa majaribio. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye ukurasa wako wa mtumiaji. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi.

Ujue miiko:

• usilete kamwe matini wala picha kutoka tovuti za nje.
• usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo).
• usimwage kamwe matini kutoka google-translate au programu za kutafsiri.
• usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja.

Tunakushauri pia kuandikisha email yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana!

Welcome to Kiswahili Wikipedia!

We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to this site. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at Wikipedia:Wakabidhi. And, please:

• do not post computer translated texts (like Google Translate, Content Translation, etc. all do not work for Swahili)
• nor copied texts/images from other webs to this site!
• do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising.
• do not use as references <ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref>, though you can use their references by writing them themselves.

As a newcomer we advise that you register your email. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems.

Edward ambele (majadiliano) 15:19, 13 Oktoba 2023 (UTC)

@Edward ambele aksanti Chrispin Murhabazi C (majadiliano) 15:58, 13 Oktoba 2023 (UTC)

@Chrispin Murhabazi CAmani kwako! Edward ambele (majadiliano) 04:38, 14 Oktoba 2023 (UTC)

Rekebisa Makala na ndipo uchapishe

Ndugu, naifuta Makala yako kwa sababu ina tafsiri ya kompyuta, naweka hapa msimbo wa makala hiyo ili uendelee kuhariri na ikishakua vizuri ndio uchapishe.

Makala hii ina dalili ya kutungwa kwa kutegemea programu ya kompyuta kama vile "Google translation" au "wikimedia special:content translation" bila masahihisho ya kutosha. Watumiaji wanaombwa kuchunguza tena lugha, viungo na muundo wake. Wakiridhika na hali yake wanaweza kuondoa kigezo hiki kinachoonekana kwenye dirisha la kuhariri juu ya matini ya makala kwa kutumia alama za {{tafsiri kompyuta}} .

Bashi, Shi (pia: Wabashi, Washi) ni kabila la Kibantu (watu 10 hadi 25 milioni) wanaoishi hasa katika eneo la Bushi - au eneo la Wabashi - katika mashariki ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, katika maeneo ya Walungu, Kabare, sehemu ya Mwenga, Kalehe, sehemu ya Fizi na Shabunda na Uvira. Mji wao wa kumbukumbu ni Bukavu. Wako pia kwingi katika Kivu Kaskazini na Goma. Ndio kabila lililoenea zaidi nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kwani wako kila mahali, katika kila mji na hasa Kinshasa. Washi, Ndiyo kabila yenye ujasiriamali zaidi.

Washi) ni kabila kubwa la Bantu lenye asili katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, hasa katika eneo la Bushi (Kusini-Kivu). Wanaongea lugha ya Kimashi na wana historia ndefu ya ufalme.

Bashi, Shi (Washi)

Makundi yaliyo karibu kiukoo au kiutamaduni
Havu, Nyindu Mchezaji Mushi wa Ntole, Mchezo wa Washi

Mchezaji Mushi wa Ntole, Mchezo wa Washi

Jina na asili

Neno "Mushi" humaanisha mkaazi wa Bushi. Eneo hili la Bushi linaishiwa na "Ba-shi" (wingi), ambayo umoja wake ni "Mu-shi". Lugha ya wakaazi wa Bushi ni Kimashi. Neno "Shi" hutumika kama kiini kinachoweza kubadilisha maana kwa kupokea viambishi tofauti. Kwa hivyo ni ufinyanzaji wa Kifaransa ulioleta neno "shi" ambayo kwa hakika ni morufimu.

Kulingana na vyanzo mbalimbali, kuna lahaja kadhaa zinazozingatiwa: Amashi, Bashi, Shis. Wabashi walikuwa moja kati ya falme zenye nguvu zilizoanzishwa mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, kuanzia karne ya 17 hadi 19, chini ya uongozi wa Mwami Kabare; kisha ufalme huo uligawanyika katika madola madogo yaliyotoka Kabare hadi Walungu, Mwenga, Kalehe, na maeneo jirani mengine.

Hapa ni toleo la makala kwa Kiswahili lililoandaliwa kwa mfumo wa Wikipedia, bila matumizi ya herufi nzito (bold) na kwa kufuata kanuni za uwekaji wa viungo:

Asili ya jina Munyabungo

Kulingana na mwanahistoria Abbé Alexis Kagame wa Rwanda, jina Munyabungo (au Banyabungo) linalowahusu wakazi wa Bushi (Ufalme wa Bushi) lina asili yake katika migogoro ya kihistoria kati ya Rwanda na Washi. Kagame alisema:

"Warwandani waliita ufalme wa Bushi kwa jina la Bunyabungo na wakazi wake 'Banyabungo' kumaanisha 'Nchi yenye nguvu, wanajeshi wenye ujasiri' baada ya vita kadhaa vya uvamizi vya Rwanda vilivyoshindwa."

Vita vya kihistoria kati ya Rwanda na Bushi

Vita vya kwanza (1388 BK)

Wakati wa utawala wa Mwami Nsoro I wa Rwanda na Mwami Nnabushi Kamome wa Bushi, Warwandani walivuka mto Ruzizi na kuvamia Bushi hadi Cirunga. Jeshi la Bushi lililinda nchi yao, likiuwa viongozi wa Rwanda Ndahiro II na Ruganzu II, na kuchukua ngoma ya kifalme ambayo ilikuwa ishara ya ufalme wa Rwanda.

Vita vya pili (1604-1610 hivi)

Mfalme Kigeli II Nyamuheshera wa Rwanda alitaka kulipiza kisasi kwa mashindano ya zamani, lakini jeshi lake lilizungukwa na kuharibiwa kabisa na kikosi cha Wakabera wa Bushi.

Vita vya tatu (1766-1770 hivi)

Jeshi la Rwanda lilishindwa vibaya, na kamanda wao Kimana (mtoto wa Kabajyonjya) aliuawa. Hata hivyo

Vita za Rwabugiri (1873)

Rwabugiri Kigeli IV alitaka kushinda Bushi, lakini jeshi lake lililindwa na ujasiri wa Washi chini ya uongozi wa Mutaruba. Rwabugiri alirudi Rwanda na kutangaza siku za majonzi kwa ajili ya askari wake waliouawa, huku Washi wakichukua baadhi ya maeneo ya Rwanda.

Maana ya jina

Kama alivyoeleza Alexis Kagame, majina Bunyabungo (kwa nchi) na Banyabungo (kwa wakazi) yalibaki katika historia ya Rwanda kama heshima kwa nguvu za kijeshi za Washi.

Historia

Wabashi walikuwa na ufalme wenye nguvu katika Karne ya 17 hadi Karne ya 19, chini ya Mwami Kabare. Baadaye, ufalme huo uligawanyika katika madola madogo:

• Kabare
• Walungu
• Mwenga
• Kalehe

Eneo na hali ya hewa

Bushi, ikiwa katika eneo la ikweta, ipo katika milima ya Mitumba upande wa magharibi wa bonde la Ufa. Uwepo wake katika milima hii unampa hali ya hewa laini na kavu, hasa hali ya hewa ya milimani. Hewa ya Bushi ni kavu kidogo na halijoto huanzia kiwango cha chini cha 18°C hadi cha juu cha 28°C. Wastani wa mwaka mzima ni 24°C. Hali hii nzuri ya hewa huipa Bushi mazingira mazuri - kamwe si moto sana wala baridi sana. Kuna misimu miwili: msimu wa mvua (uanzia katikati ya Septemba hadi mwanzo wa Juni) na msimu wa kiangazi. Bushi hupata mvua mara kwa mara na jua mara chache huwa kali. Endapo jua linawaka kwa nguvu, halizidi 28°C. Kwa sababu hii, mimea ya Bushi huwa na kijani kibichi mwaka mzima. ```

Kilimo

Wabashi wanatekeleza kilimo cha subsistensi. Kilimo hiki kinanufaika na ardhi ya volkeno yenye rutuba na hali ya hewa nzuri. Bushi huvuna mara mbili kwa mwaka kwa mazao ya msingi kama:

• Maharagi (Phaseolus vulgaris)
• Mahindi (Zea mays)
• Mtama (Sorghum bicolor)
• Viazi (Solanum tuberosum na Ipomoea batatas)
• Mihogo (Manihot esculenta)

Kila familia kwa wastani ina bustani ya mboga ambayo ina aina mbalimbali za mboga. Ulimwengu wa ndizi una nafasi kubwa hasa vijijini, ambapo kila kaya ina shamba la ndizi. Kuna aina mbalimbali za ndizi:

• Aina za kufanyia pombe ya kienyeji (Kasigsi)
• Aina za kuliwa kama matunda
• Aina za kupikwa badala ya viazi
• Ndizi ndizi (Musa × paradisiaca) za kupikwa zikiwa mbivu au kibichi

Viungo vya nje

• Takwimu za FAO kuhusu mazao
• PROTA Database ya mimea ya Afrika

```

```wikitext

Ufugaji

Ng'ombe ndio mnyama anayefugwa zaidi. Ni rasilimali muhimu kwa familia na kiashiria cha hadhi ya kijamii. Kwa kuwa mifumo ya kifedha ya Kongo haikustawili uwekezaji wa benki, Wabashi wamezoea kuhifadhi mali zao kwa kufuga ng'ombe. Idadi ya ng'ombe anayemiliki mtu huonyesha cheo chake. Katika mahari, msichana anahitaji kumpa baba mkwe wake ng'ombe. Ng'ombe hutumiwa pia kwa maziwa ambayo yanatumika kwa maziwa ghafi au jibini la kienyeji linaloitwa Mashanza.

Wabashi pia hufuga:

• Mbuzi
• Kuku
• Sungura (ufugaji wa hivi karibuni)
• Nguruwe (imeongezeka miongo kadhaa iliyopita)

Ufugaji hutumika kama:

• Hifadhi ya thamani
• Bidhaa ya kubadilishana
• Chanzo cha chakula

Muundo wa kijamii

Wabashi wana mfumo wa kifalme uliogawanyika. Kila kaya ina shamba lake ambalo hutumika kwa kilimo cha subsistensi. Kununua chakula Bushi ni alama ya umaskini.

Kuna ufalme nane:

1. Burhinyi (Mwami Bashengezi Muganga)
2. Kaziba (Chimanye Nakaziba)
3. Lwindi
4. Ngweshe (Ngweshe XV)
5. Kabare iliyo kubwa na baba wa zote
6. Nindja
7. Chinda
8. Luhwindja

Ambako kuna weza ongezeka falme tatu za wahavu ambao nao ni washi Falme za wahavu

1. idjwi Rubenga
2. Idjwi Ntambuka
3. Kalehe

Kila ufalme una:

• Baraza la wazee
• Bunge la kuwakilisha maeneo yote
• Vikundi vya kikanda (mfano: Nyweshe ina vikundi 16 kama Walungu, Izege, n.k.)
• Vijiji vyenye wawakilishi wa Mwami

Uchumi

Bushi ina rasilimali za madini:

• Cassitérite
• Dhahabu
• Coltan (columbite-tantalite)

Ukoloni wa Ubelgiji ulianzisha:

• Mashamba ya chai na kahawa
• Viweo vya quinquina
• Kiwanda cha chokaa cha Ciranga Lwiro

Vituo vya utafiti:

• Tafiti za dawa (Pharmakina)
• Tiba ya mimea
• Kilimo (INERA)
• Utabiri wa matetemeko ya ardhi (Lwiro)

Chanzo cha maji ya moto (100°C) kutoka volkano ya Kahuzi-Biega hutumika kama dawa ya asili.

Utamaduni

Abbé Kagaragu Ntabaza alitunga mkusanyiko wa methali "Emigani bali bantu" unaohusu:

• Haki
• Familia
• Ukimya
• Uchumi
• Elimu

Utamaduni

Makabila na alama zao

Orodha ya Makabila ya Wabashi na Totem zao

Jina la Kabila	Jina kwa Kimashi	Tafsiri kwa Kiswahili	Aina ya Mnyama/Ndege
Babambo	Kafunzi	Shashi mdogo	Ndege
Babirizi	Nkwale	Kereng'ende	Ndege
Babofa	Nyamwisisi	Kipozamataza	Ndege
Babwanda	Cibuzi	Kondoo	Mnyama
Badaha	Nyamwisisi	Kipozamataza	Ndege
Bafunda	Nyamwisisi	Kipozamataza	Ndege
Bagomba	Kafunzi	Shashi mdogo	Ndege
Bahamba	Ngabi	Paa	Mnyama
Bahande	Mpene	Mbuzi	Mnyama
Bahanga	Mbogo	Nyati	Mnyama
Bahangarhwa	Cinonera	Panzi	Mdudu
Bahesi	Igu	Chatu	Nyoka
Bahondwa	Kafunzi	Shashi mdogo	Ndege
Bakanga	Kabambali	Kambale	Samaki
Bakangarhwa	Kabwa	Mbwa	Mnyama
Bakumu	Musimbi	Mondo	Mnyama
Balamba	Katunzi	Shashi mdogo	Ndege
Balangiro	Ngwi	Chui	Mnyama
Balega au Bashebeshe	Kafunzi	Shashi mdogo	Ndege
Balinja	Kafunzi	Shashi mdogo	Ndege
Balinzi au Babulinzi	Musimbi	Mondo	Mnyama
Baloho	Mushiku	Sokwe	Mnyama
Baluku	Hungwe	Kunguru	Ndege
Balumbu	Mbogo	Nyati	Mnyama
Banjoga	Hungwe	Kunguru	Ndege
Banyakaduma	Mfuko	Fuko	Mnyama
Banyacianga	Kabwa	Mbwa	Mnyama
Banyacidaha	Cibiribiri	Bundi	Ndege
Banyacivula	Lumve	Kinyonga	Mdudu
Banyacivuno	Cibiribiri	Bundi	Ndege
Banyacoya	Musimbi	Mondo	Mnyama
Banyakabwa	Kabwa	Mbwa	Mnyama
Banyakadusi	Nyange	Ndege wa Ibis	Ndege
Banyalenge	Ngwi	Chui	Mnyama
Banyalunu	Cibiribiri	Bundi	Ndege
Banyalwenge	Nyambwe	Bweha	Mnyama
Banyalwizi	Kabwa	Mbwa	Mnyama
Banyamahanzi	Luzige	Panzi	Mdudu
Banyamalindye	Kabwa	Mbwa	Mnyama
Banyambala	Kafaa	Fungo	Mnyama
Banyambiriri	Ngulube	Nguruwe	Mnyama
Banyamubira	Hungwe	Kunguru	Ndege
Banyamukali	Cikere	Chura	Mdudu
Banyamungere	Nkafu	Ng'ombe	Mnyama
Banyamwoca	Ngwi	Chui	Mnyama
Banyanguru	Musherebera	Mjusi	Mdudu
Banyehya	Kabwa	Mbwa	Mnyama
Banyibamba	Musimbi	Mondo	Mnyama
Banyihoka au Bazimule	Ngwi	Chui	Mnyama
Banyintu	Nyange	Ndege wa Ibis	Ndege
Banyitumu	Nyambwe	Bweha	Mnyama
Banyihi	Kabwa	Mbwa	Mnyama
Banyungu	Muhangali	Korongo	Ndege
Barhana	Hungwe	Kunguru	Ndege
Barhembo	Njuzi	Chui-mbwa	Mnyama
Barhungu	Lumve	Kinyonga	Mdudu
Barhungurhwa	Cinonera	Panzi	Mdudu
Basarazi	Igu	Chatu	Nyoka
Bashangwa	Njuzi	Chui-mbwa	Mnyama
Bashanja	Kafunzi	Shashi mdogo	Ndege
Basheke au Banyalugono	Musheke	Panzi	Mdudu
Bashimbi	Lubaka	Kipanga	Ndege
Bashinjahavu	Cikere	Chura	Mdudu
Bashoho	Cikere	Chura	Mdudu
Basibula	Njuzi	Chui-mbwa	Mnyama
Basibula-bahande	Lutangulira	Buibui	Mdudu
Batanga	Kabwa	Mbwa	Mnyama
Batumba au Balambo	Ngwi	Chui	Mnyama
Batwalushuli	Nyange	Ndege wa Ibis	Ndege
Baziralo	Mbukule	Paa	Mnyama
Bazirampene	Mpene	Mbuzi	Mnyama
Bishaza	Kabwa	Mbwa	Mnyama
Bwozi (Basose)	Ngwi	Chui	Mnyama

Marejeo

Sanaa

• Dansi ya Indrara
• Mashairi ya Kagaragu Ntabaza ("Emigani bali Bantu")

Watu mashuhuri

• Denis Mukwege - Tuzo ya Nobel
• Vital Kamerhe - Mwanasiasa
• Denise Nyakeru Tshisekedi - Mama wa Taifa wa DRC

Marejeo

• Pierre Colle (1971). Essai de monographie des Bashi.
• Kagaragu Ntabaza (1984). Emigani bali Bantu.

Viungo vya nje

• Bashi kwa Britannica

```

Czeus25 Masele (majadiliano) 17:57, 15 Agosti 2025 (UTC)