Ziwa Bangweulu
Ziwa Bangweulu ni ziwa la maji baridi lililopo upande wa kaskazini mwa nchini Zambia. Mfumo wa Bangweulu ni miongoni mwa mifumo mikubwa zaidi ya ardhi oevu (wetlands) duniani, ukijumuisha Ziwa Bangweulu lenyewe, maeneo yale ya mabwawa ya Bangweulu, na nyanda za chini zinazofurika maji.[1] Mfumo huu upo katika beseni la juu la Mto Kongo na unaenea katika eneo tambarare kabisa lenye mwinuko wa mita 1,140 juu ya usawa wa bahari, huku ukienea hadi mkoa wa Luapula na Mkoa wa Kaskazini nchini Zambia. Eneo hili lina umuhimu mkubwa sana kwa uchumi na bioanuwai ya kaskazini mwa Zambia, pamoja na maisha ya ndege katika ukanda mzima wa mkoa huo.[2]
Sehemu ya maji ya wazi ya Ziwa Bangweulu ina urefu wa kilomita 75 na upana wa hadi kilomita 40, huku ikiwa na eneo la kudumu la maji lenye ukubwa wa kilomita za mraba 3,000. Eneo hili huongezeka na kufikia hadi kilomita za mraba 15,000 wakati mabwawa na nyanda za nyasi zinazozunguka ziwa hilo zinapofurika kuelekea mwisho wa msimu wa mvua mnamo mwezi Mei. Ziwa hili ni la kina kifupi sana, likiwa na wastani wa kina cha mita 4 tu[3][4] na kina cha juu kabisa kinachofikia mita 10.[5] Mfumo mzima unalishwa na takribani mito kumi na saba, ambapo Mto Chambeshi (ambao ndio chanzo kikuu cha asili cha Mto Congo) ndio mto mkubwa zaidi unaoingiza maji, wakati Mto Luapula ndio mto pekee unaotoa maji nje ya ziwa hili.[1]
Historia
[hariri | hariri chanzo]
Kabla ya kufika kwa Wazungu, ziwa hili lilikuwa likijulikana kupitia taarifa za viongozi wa wenyeji kama vile Chifu Kazembe na wafanyabiashara wa Waswahili. Wakati mwingine liliitwa 'Ziwa Bemba' kutokana na jina la kabila kubwa la eneo hilo la Wa-Bemba. Mnamo mwaka 1868, mpelelezi na mmisionari David Livingstone alikuwa Mzungu wa kwanza kuliona ziwa hili upande wa kaskazini. Miaka michache baadaye, msafara wake wa mwisho ulikwama katika mabwawa haya kutokana na msururu wa mifereji inayobadilika, wakati akijitahidi kugundua mito inayongia na kutoka ziwani. Livingstone alifariki dunia mwaka 1873 katika kijiji cha Chifu Chitambo kilichopo ukingoni mwa nyanda za mafuriko za kusini, umbali wa kilomita 100 kutoka ziwani, mahali ambapo sasa pamejengwa Kumbukumbu ya Livingstone.[6]
Uharaka wa kutaka kudhibiti utajiri wa uvuvi na wanyamapori wa Bangweulu ulimfanya Mfalme Leopold II wa Ubelgiji insisted, wakati wa majadiliano ya mipaka kati ya Dola Huru ya Kongo na Waingereza wa Rhodesia ya Kaskazini, kupata ukanda wa ardhi uliofika hadi Bangweulu kutoka Katanga. Hatua hii ilisababisha kuwepo kwa rasi ya ardhi ya Kongo (Congo Pedicle) inayopenya ndani ya maeneo ya Zambia. Umisheni wa kwanza wa Kikristo katika ukanda wa Bangweulu ulianzishwa mapema miaka ya 1900 chini ya uongozi wa Askofu Joseph Dupont wa shirika la Kikatoliki la "White Fathers".
Makazi ya watu na uchumi
[hariri | hariri chanzo]Maeneo yanayozunguka ziwa hili yanakaliwa na makabila mbalimbali yakiwemo kabila la Bisa, Wa-Bemba, Unga, Kabende, Ngumbo, na BenaMukulu, ambapo wote wanazungumza Kibemba. Ziwa hili linategemewa kwa kiasi kikubwa kwa ajili ya sekta ya uvuvi wa msimu ambayo inainua sana idadi ya watu wakati wa msimu wa uvuvi. Samaki wakubwa aina ya kambale na sato huvuliwa kwa wingi na kusafirishwa kwenda maeneo mengine ya nchi ikiwemo ukanda wa migodi wa Copperbelt.
Mji mkubwa zaidi uliopo kando ya ziwa hili ni Samfya, uliopo ukingo wa kusini-magharibi, ambao ndio kituo kikuu cha usafiri wa barabara na majini, utalii, pamoja na kuwa makao makuu ya utawala wa Wilaya ya Samfya inayochukua takribani robo tatu ya ziwa na mabwawa yake. Wilaya nyingine zinazogusa ziwa hili ni pamoja na Wilaya ya Chilubi ambayo makao makuu yake yapo kwenye Kisiwa cha Chilubi, na Wilaya ya Luwingu inayoligusa ziwa upande wa kaskazini katika mji wa Nsombo.
Uhifadhi
[hariri | hariri chanzo]Kutokana na umuhimu wake kiikolojia, maeneo ya mabwawa ya Bangweulu yaliwekwa kwenye orodha ya maeneo ya mkataba wa Ramsar tangu tarehe 28 Agosti 1991 kama ardhi oevu yenye umuhimu wa kimataifa. Mfumo wa mabwawa hufanya kazi kama mdhibiti wa mafuriko ya kila mwaka kuelekea Mto Luapula kwa kuachia maji polepole kupitia maziwa madogo na mifereji mingi, na hivyo kuzuia bonde la Luapula kufurika kupita kiasi wakati wa msimu wa mvua.
Hata hivyo, mfumo huu unakabiliwa na changamoto za kimazingira na shinikizo kubwa la kibinadamu. Katika miaka ya nyuma, kulikuwa na mipango ya makampuni ya kibinafsi kujenga mabomba ya gesi ya asili yaliyotakiwa kupita katikati ya ziwa hilo na kuhusisha kukausha sehemu ya ziwa, lakini mipango hiyo ilipingwa vikali na wenyeji pamoja na wanaharakati wa mazingira hadi ikafutwa. Uhifadhi wa viumbe hai adimu, kama vile mnyama aina ya "black lechwe" (antelope adimu wa majini) na ndege wa kipekee, unasalia kuwa kipaumbele kikubwa ili kulinda ikolojia hii ya kipekee barani Afrika.
Marejeo
[hariri | hariri chanzo]- 1 2 Camerapix: Spectrum Guide to Zambia. Camerapix International Publishing, Nairobi, 1996.
- ↑ Halls, A.J. (ed.), 1997. "Wetlands, Biodiversity and the Ramsar Convention: The Role of the Convention on Wetlands in the Conservation and Wise Use of Biodiversity". Ramsar Convention Bureau, Gland, Switzerland
- ↑ Google Earth (http://earth.google.com) accessed 31 January 2007.
- ↑ ILEC Data Summary: Lake Bangweulu. Website accessed 30 January 2007
- ↑ Lake Profile: Bangweulu.[usurped] Accessed 8 September 2021.
- ↑ David Livingstone and Horace Waller (ed.): The Last Journals of David Livingstone in Central Africa from 1865 to his Death. Two volumes, John Murray, 1874.