Yennenga

Yennenga (karne ya 11–15) alikuwa binti wa kifalme wa kihistoria na wa hadithi, anayechukuliwa kuwa mama wa Wamossi wa Burkina Faso. Alikuwa pia shujaa maarufu katika Ufalme wa Dagbon, eneo ambalo leo ni Ghana. Baba yake alikuwa Nedega, mwanzilishi wa Ufalme wa Dagbon. Nedega alikataa kumruhusu Yennenga kuolewa, jambo lililomfanya aondoke katika ufalme huo. Akiwa njiani na farasi wake, alikutana na mwindaji kijana aitwaye Rialé, ambaye waliinzaa mtoto aliyeitwa Ouedraogo. Jina Ouedraogo linamaanisha "farasi dume" na ni jina maarufu nchini Burkina Faso, likihusishwa na farasi aliyemwongoza Yennenga kwa Rialé. Yennenga au mwanawe Ouedraogo wanachukuliwa kuwa waanzilishi wa Falme za Wamossi. Kuna matoleo mbalimbali kuhusu namna alivyotoroka.

Wasifu

Yennenga alikuwa binti wa Nedega na Napoko, mfalme na malkia wa mapema katika karne ya 12 wa Ufalme wa Dagbon, eneo la sasa la Ghana. Katika simulizi za jadi, anaelezwa kuwa alikuwa mrembo sana; jina lake “Yennenga” likimaanisha “mwembamba”, likirejelea uzuri wake. Baba yake alimlea kuwa mwindaji na mpiganaji stadi, na tangu umri wa miaka 14 alipigana vita kwa niaba ya baba yake dhidi ya majirani wao Malinké. Alikuwa na ujuzi mkubwa wa kutumia mikuki ya kurusha, mikuki ya kawaida na mishale, na pia alikuwa mpanda farasi hodari aliyekuwa akiongoza kikosi chake mwenyewe. Alijulikana kama ishara ya utamaduni—mwanamke mwenye tabia imara, fikra huru, na binti wa kifalme aliyependwa.

Alipofikia umri wa kuolewa, baba yake alikataa kumchagulia mume au kumruhusu kuolewa kutokana na umuhimu wake kama shujaa. Ili kuonyesha kutoridhika kwake, Yennenga alipanda shamba la ngano lakini aliliacha liharibike. Alimweleza baba yake kuwa hali hiyo iliwakilisha hisia zake za kunyimwa uhuru wa kuolewa. Hata hivyo, Nedega hakushawishika na kitendo hicho na alimfungia binti yake. Mmoja wa wapanda farasi wa mfalme alimsaidia Yennenga kutoroka akiwa amejigeuza kama mwanaume na kupanda farasi wake.

Akiwa njiani, walishambuliwa na Wamalinké na mwenzake aliuawa, hivyo Yennenga akabaki peke yake. Aliendelea kusafiri kuelekea kaskazini. Siku moja alipokuwa amechoka baada ya kuvuka mto, farasi wake alimpeleka msituni. Huko alikutana na mwindaji wa tembo aliyeishi peke yake aitwaye Rialé. Baada ya kugundua kuwa alikuwa mwanamke, walipendana. Walipata mtoto wa kiume waliyemwita Ouedraogo, jina linalomaanisha “farasi dume”, ambalo sasa ni la kawaida nchini Burkina Faso.

Baadaye Ouedraogo alimtembelea babu yake Nedega, ambaye alikuwa akimtafuta Yennenga kwa muda mrefu. Alipogundua kuwa binti yake alikuwa hai, Nedega aliandaa sherehe kubwa na kutuma wajumbe kumrudisha nyumbani. Yennenga pamoja na Rialé walirudi katika Ufalme wa Dagbon na kupokelewa kwa furaha. Nedega alihakikisha kuwa mjukuu wake Ouedraogo anapata mafunzo bora, na alimzawadia farasi, mifugo na mali nyingine. Ouedraogo alitumia rasilimali hizo kuanzisha Ufalme wa Wamossi.