Waziri Mkuu wa Afrika Kusini
Waziri Mkuu wa Afrika Kusini (Afrikaans: Premier van Suid-Afrika) alikuwa kiongozi wa serikali ya Afrika Kusini kabla ya kuanzishwa kwa ofisi ya Rais wa Afrika Kusini mnamo 1961. Waziri Mkuu alikuwa mkuu wa serikali, na Rais alikuwa mkuu wa serikali ya kisherehe (seremoni). Awali, ofisi ya Waziri Mkuu ilikuwa inahusiana na jukumu la utawala wa serikali, lakini ilibadilika baada ya mabadiliko ya kikatiba na kisiasa, na nafasi hii ilifutwa baada ya 1984, ambapo nafasi ya Rais wa Afrika Kusini ikawa na madaraka yote.
Ofisi ya Waziri Mkuu ilianzishwa kwa mara ya kwanza mwaka 1910, wakati Afrika Kusini ilipojipatia uhuru kutoka kwa Uingereza. Kiongozi wa kwanza wa ofisi hii alikuwa Louis Botha kutoka chama cha South African Party. Waziri Mkuu aliteuliwa na bunge la Afrika Kusini, na alikuwa na jukumu la kuongoza serikali na kutekeleza sera mbalimbali za kitaifa.
Baada ya kuanzishwa kwa mfumo wa Apartheid, mfumo wa kisiasa wa Afrika Kusini ulitekelezwa kupitia serikali iliyoongozwa na National Party kuanzia mwaka 1948. Serikali hiyo iliongozwa na mawaziri wakuu wa chama hicho, akiwemo D. F. Malan na John Vorster.
Katika mwaka wa 1984, nafasi ya Waziri Mkuu ilifutwa kutokana na mabadiliko ya kikatiba. Mfumo wa serikali wa Afrika Kusini ulianza kubadilika kutoka kwa serikali ya utawala wa kitaifa hadi kwa mfumo wa urais ulio na nguvu za utawala na sherehe. Mfumo huu ulianza rasmi chini ya Rais P. W. Botha, ambaye alikalia nafasi hiyo baada ya Waziri Mkuu kufutwa.
Waziri Mkuu wa Afrika Kusini alikuwa na jukumu la kuongoza serikali na kuhakikisha utekelezaji wa sera za kitaifa. Alikuwa na mamlaka makubwa katika utawala wa nchi, akiwemo uteuzi wa mawaziri na kushirikiana na Bunge katika kufanikisha sheria na sera mbalimbali.
Orodha ya Mawaziri Wakuu
[hariri | hariri chanzo]| Namba | Jina la Waziri Mkuu | Kipindi cha Madaraka | Chama |
|---|---|---|---|
| 1 | Louis Botha | 31 Mei 1910 – 27 Agosti 1919 | South African Party |
| 2 | Jan Smuts | 27 Agosti 1919 – 4 Julai 1924 | South African Party |
| 3 | J. B. M. Hertzog | 4 Julai 1924 – 22 Mei 1939 | National Party |
| 4 | Jan Smuts | 22 Mei 1939 – 5 Oktoba 1948 | United Party |
| 5 | D. F. Malan | 5 Oktoba 1948 – 28 Novemba 1954 | National Party |
| 6 | John Vorster | 28 Novemba 1966 – 6 Machi 1978 | National Party |
| 7 | P. W. Botha | 6 Machi 1978 – 14 Septemba 1984 | National Party |
Muda
[hariri | hariri chanzo]