Mto Luapula
Mto Luapula ni mto uliopo upande wa magharibi wa Afrika ya Kati unaotiririka kuelekea kaskazini, na ni sehemu ya mfumo mkuu wa beseni la Mto Kongo.[1] Mto huu unaanza katika maeneo ya kostra na mabwawa ya Ziwa Bangweulu nchini Zambia, ambayo yanalishwa na Mto Chambeshi ambao unatambuliwa kama chanzo cha mbali zaidi cha mfumo mzima wa Mto Congo. Luapula unatiririka kuelekea magharibi na kisha kaskazini, ambapo unaunda sehemu kubwa ya mpaka wa kimataifa kati ya Zambia na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kabla ya kuingia kwenye Ziwa Mwero. Mto huu umeupatia jina lake Mkoa wa Luapula uliopo nchini Zambia.[2]
Ukubwa wa mto na vyanzo
[hariri | hariri chanzo]Mto Luapula unatoa maji yake kutoka kwenye mabwawa makubwa ya Bangweulu ambako Mto Chambeshi unaishia. Kihistoria, hakuna njia moja ya wazi inayounganisha mito hii na ziwa hilo, bali kuna mtandao tata wa mifereji inayobadilika, rasi, na mabwawa, hali iliyomtatiza hata mvumbuzi David Livingstone ambaye alifariki dunia akichunguza eneo hili huku moja ya matendo yake ya mwisho ikiwa ni kumuhoji Chifu Chitambo kuhusu uelekeo wa Mto Luapula.[3][4] Picha za setilaiti zinaonyesha kuwa mto huu unajichuja kutoka kwenye uoto mnene wa kijani kabla ya kuanza mtiririko wake thabiti.
Chini ya mabwawa ya Bangweulu, Luapula inatiririka katika umbo la upinde kuelekea kusini-magharibi kisha inageuka kaskazini-magharibi na kaskazini. Katika mwendo wake, mto huu una maporomoko kadhaa ya maji, ikiwemo maporomoko maarufu ya Mambilima yaliyopo karibu na barabara kuu.[2] Eneo lingine lisilojulikana sana ni Tangwa, umbali wa kilomita 40 kusini, ambapo mto umemomonyoa milima ya miamba na kutengeneza mapango makubwa, matao, na mawe makubwa yanayosawazisha yenyewe yanayoitwa 'God's Corn Bin'.[5]
Bonde na mabwawa ya Luapula
[hariri | hariri chanzo]Kuanzia kwenye Daraja la Chembe hadi kufika Ziwa Mweru, Bonde la Luapula lina urefu wa kilomita 300 na lina idadi kubwa ya wakazi wa vijijini ikilinganishwa na maeneo ya nyanda za juu. Sehemu ya mwisho ya mto huu yenye urefu wa kilomita 100 kabla ya kuingia ziwani imeundwa na mabwawa makubwa yenye upana wa kilomita 30, yakichukua eneo la kilomita za mraba 2,500. Ndani ya dharura hii ya mabwawa, kuna visiwa kadhaa vinavyokaliwa na watu, vikiwemo visiwa vitatu upande wa Zambia kama vile Kisiwa cha Chisenga, na vinne upande wa Kongo DR ambavyo vina rasi kubwa kama rasi ya Mofwe.
Mabwawa haya yana sifa ya kuwa na matandiko makubwa ya mimea ya mafunjo (papyrus) yanayoelea, ambayo mara kwa mara huziba mifereji midogo na kubadilisha maumbo ya rasi, ingawa njia kuu ya mto inabaki wazi ikiwa na upana wa mita 400. Mazingira haya ni makazi makubwa ya mamba na kiboko ambao ni hatari kwa wavuvi na wasafiri. Katika kipindi cha masika, maeneo yote ya kostra na mabwawa ya Luapula yanaweza kufikia ukubwa wa kilomita za mraba 4,000, na kihistoria yalikuwa makazi ya makundi makubwa ya wanyama aina ya nswala maji (lechwe na sitatunga), ingawa uwindaji uliokithiri umepunguza idadi yao kwa kiasi kikubwa.
Makazi ya watu na historia
[hariri | hariri chanzo]Utajiri wa maliasili katika bonde la chini la Luapula, ikiwa ni pamoja na uvuvi na ardhi yenye rutuba, uliwavutia wavamizi wa kabila la Lunda chini ya kiongozi wao Mwata Kazembe waliohamia na kuweka makazi yao hapa mnamo mwaka 1750. Makao makuu yao yapo Mwansabombwe pembezoni mwa mabwawa. Eneo hili pia lilivutia wafanyabiashara wa Kiarabu na wauzaji watumwa kutoka Zanzibar, pamoja na wafanyabiashara wa Kireno kutoka Msumbiji wakati wa karne ya 18 na 19.
Mnamo mwaka 1867, David Livingstone alikuwa Mwingereza wa kwanza kufika katika eneo hili wakati akitafuta vyanzo vya Mto Nile. Mwata Kazembe ndiye aliyekuwa wa kwanza kumfahamisha Livingstone kuwa Mto Luapula unaunganisha mifumo ya mito ya Chambeshi, Bangweulu na Lualaba, ingawa Livingstone aliamini kimakosa kuwa Mto Lualaba ulitiririka kuelekea Mto Nile badala ya Mto Congo.[4] Baadaye, bonde hili lilivutia wamisionari wa kwanza wa Kikristo waliojenga vituo vya afya na shule kuanzia miaka ya 1890, na kuchangia katika ujenzi wa nyumba imara za matofali ya kuchoma bondeni humo.[6]
Usafiri na madaraja
[hariri | hariri chanzo]Kabla ya kuwepo kwa usafiri wa barabara, watu walitumia mitumbwi kusafiri kati ya Ziwa Bangweulu na Ziwa Mweru.[4] Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, mtandao wa mitumbwi zaidi ya 1,800 ulitumiwa na majeshi kusafirisha zana za kivita kupitia mto huu kwa ajili ya mapambano ya Vita vya Afrika Mashariki.
Kuhusu uvukaji wa mto, hapo awali watu walitegemea vivuko vya kienyeji na pantoni (pontoons) katika maeneo ya Kasenga na Chembe ambapo mto una upana wa mita 400 lakini huongezeka hadi kilomita 1 wakati wa mafuriko. Ili kurahisisha usafiri, daraja la kwanza kubwa linaloitwa Daraja la Luapula lenye urefu wa kilomita 2.5 lilijengwa mnamo mwaka 1983 kwenye barabara ya Samfya-Serenje. Baadaye, serikali ilikamilisha ujenzi wa daraja la pili la kisasa, Daraja la Chembe lenye urefu wa mita 320 mnamo mwaka 2008, ambalo liliondoa kabisa hitaji la kutumia kivuko cha zamani cha pantoni na kurahisisha usafirishaji wa mizigo kati ya Zambia na Kongo DR.
Tazama pia
[hariri | hariri chanzo]Marejeo
[hariri | hariri chanzo]- ↑ Pourtier, Roland and Sautter, Gilles François. "Congo River". Encyclopedia Britannica, 19 Feb. 2024, https://www.britannica.com/place/Congo-River. Accessed 8 March 2024
- 1 2 Terracarta/International Travel Maps, Vancouver Canada: "Zambia, 2nd edition", 2000
- ↑ Blaikie, William Garden (1880): The Personal Life Of David Livingstone. Project Gutenberg Ebook #13262, release date: August 23, 2004.
- 1 2 3 David Livingstone and Horace Waller (ed.): The Last Journals of David Livingstone in Central Africa from 1865 to his Death. Two volumes, John Murray, 1874.
- ↑ William Lammond: "The Luapula Valley" The Northern Rhodesia Journal, Vol 2 No 5 (1954), pp50−55. Accessed 16 December 2017.
- ↑ Bwalya S Chuba: "Mbeleshi in a history of the London Missionary Society", Pula Press, Gaborone (2000).