Mami Wata
Mami Wata (pia huitwa Mammy Water na katika baadhi ya lugha za Kibantu: Mami Muntu, Mamba Muntu[1] au majina yanayofanana) ni siren, roho ya maji na/au mungu wa kike katika ngano za sehemu za Afrika Magharibi, Afrika ya Kati, Afrika Mashariki na Afrika Kusini. Kihistoria, watafiti hufuatilia asili yake katika mawasiliano ya awali kati ya Wazungu na Waafrika Magharibi katika karne ya 15, ambapo dhana ya Mami Wata iliibuka kutokana na taswira za masiren ya Ulaya. Baadaye, Mami Wata aliingizwa katika mifumo ya miungu na roho za jadi katika baadhi ya jamii za Afrika.
Kihistoria, Mami Wata huaminika kuwa kiumbe wa kike wa kigeni kutoka Ulaya au maeneo mengine, mara nyingi huonyeshwa kama mwanamke mweupe mwenye mvuto na anayevutiwa na vitu vya kigeni kwa Waafrika Magharibi, ambavyo waumini wake huviweka katika madhabahu zake. Katikati ya karne ya 19, taswira yake iliathiriwa sana na picha ya mchawi wa nyoka (Nala Damajanti) iliyosambaa kutoka Ulaya. Picha hii ya mchawi wa nyoka ilipata umaarufu zaidi kuliko taswira za awali za masiren katika baadhi ya maeneo ya Afrika.
Aidha, taswira za Kihindu kutoka kwa wafanyabiashara wa Kihindi zimeathiri uwasilishaji wa Mami Wata katika baadhi ya maeneo. Papi Wata, ambaye ni mshirika wa kiume au kielelezo cha kiume cha Mami Wata, wakati mwingine huonyeshwa akifanana na mungu wa Kihindu Hanuman, hupatikana katika baadhi ya mila za Mami Wata.
Mami Wata huabudiwa hasa katika sehemu za Afrika na katika diaspora ya Atlantiki, lakini pia amehusishwa vibaya au kukanushwa katika baadhi ya jamii za Kikristo na Kiislamu katika eneo hilo. Pia ameonekana katika taswira mbalimbali za vyombo vya habari na kazi za kifasihi.
Etimolojia
[hariri | hariri chanzo]Majina Mami Wata, Mami Wota au Mammy Wata yanatokana na maneno ya Kiingereza mother na water katika lugha za kreoli za Kiingereza barani Afrika, ikiwemo Krio na Nigerian Pidgin.[2] Sehemu ya “Mami” inatokana na neno la Kiingereza “mother”. Hata hivyo, Mami Wata hana watoto wala familia ya aina yoyote, na mara nyingi huwakilishwa kama roho huru asiye na uhusiano wa kifamilia na anayehusishwa zaidi na wageni kuliko makundi maalum ya Kiafrika au mababu zao.[3]
Mamba Muntu ni lahaja ya Afrika ya Kati ya roho hii inayopatikana katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Jamhuri ya Kongo. Mara nyingi huonyeshwa kama siren, mamba au nyoka.
Roho zinazohusiana katika diaspora
[hariri | hariri chanzo]Baadhi ya watafiti wamependekeza kuwa Mami Wata ana uhusiano na roho nyingine za maji zinazopatikana katika Karibiani na Amerika Kusini, kama vile Lasirèn, Mae d’Agua, Maman de l’Eau, Saint Marta la Dominadora na Watra-mama (Guyana na Suriname).[4] Inaaminika kwamba roho hizi zilijitokeza kutokana na imani za Kiafrika zilizoletwa na Waafrika waliotekwa na kusafirishwa kama watumwa hadi maeneo hayo.
Maendeleo ya kihistoria
[hariri | hariri chanzo]Watafiti hufuatilia asili ya Mami Wata katika mawasiliano ya awali kati ya Waafrika na Wazungu katika karne ya 15 na 16, ambapo taswira za masiren ya Ulaya zilichangia kuibuka kwake. Kulingana na mtafiti Henry John Drewal:
Ushahidi mkubwa unaonyesha kwamba dhana ya Mami Wata ilitokana na mawasiliano ya kwanza kati ya Waafrika na Wazungu katika karne ya 15. Taswira zake za awali huenda zilitokana na picha za masiren ya Ulaya na sanamu za baharini. Mfano wa pembe za ndovu wa Afro-Ureno unaonyesha kuwa msanii wa Kiafrika (huenda Sapi, pwani ya Sierra Leone) aliagizwa kutengeneza sanamu ya siren kati ya 1490–1530. Pia sanamu ya meli ya karne ya 18 au 19 iliyopo Ijebu-Ode, Nigeria, inaitwa Mami Wata na wenyeji wake.[3]
Toleo la pili la siren lenye mikia miwili kutoka ngano za Ulaya pia linaaminika kuathiri taswira za Mami Wata, hasa katika maeneo ya Jamhuri ya Benin. Watafiti wanaona motifu hii ikiwa imeathiriwa na taswira za Wareno kuhusu masiren.[5]
Katikati ya miaka ya 1800, picha ya mchawi wa nyoka (Nala Damajanti) kutoka Ulaya ilisambaa na kuhusishwa sana na taswira za Mami Wata, huenda ikianzia Hamburg, Ujerumani.[3]
Kati ya miaka ya 1940 hadi 1950, taswira za dini ya Kihindu zilizoletwa na wafanyabiashara wa Kihindi na filamu zao zilianza kuathiri kwa kiasi kikubwa taswira ya Mami Wata katika pwani ya Ghana na Nigeria. Drewal anaandika simulizi kutoka kwa muumini wa Yoruba wa Mami Wata anayeuza picha za Kihindu nchini Togo:
Hapo awali, wakati wa ukoloni, tulikuwa na picha hizi [za Kihindu], lakini hatukujua maana yake. Watu walizipenda tu na kuziweka majumbani mwao. Baadaye Waafrika wakaanza kuzichunguza ili kuelewa maana yake… kutoka hapo Waafrika pia walijaribu kujiunga na jamii za Wahindi na sehemu nyingine duniani ili kuelewa zaidi picha hizo. Kusoma vitabu vyao kulinisaidia kuelewa maana yake.[6]
Marejeo
[hariri | hariri chanzo]- ↑ Drewal, Henry John (1988). [(https://www.jstor.org/stable/1145857) "Performing the Other: Mami Wata Worship in Africa"]. TDR (1988-). 32 (2). Cambridge University Press, MIT Press: 181.
{{cite journal}}: Check|url=value (help) - ↑ "Mammy Water (n.), Etymology". Oxford English Dictionary. 2023. doi:10.1093/OED/4033380279.
- 1 2 3 Drewal, Henry John (2002). "Performing the Other: Mami Wata Worship in Africa". TDR (1988-): 198.
- ↑ Van Stipriaan, Alex (2003). "Watramama / Mami Wata: Three Centuries of Creolization of a Water Spirit in West Africa, Suriname, and Europe". A Pepper-pot of Cultures: Aspects of Creolization in the Caribbean. Rodopi. ku. 323–337.
- ↑ Drewal, Henry John (2013). "Mami Wata: Arts for Water Spirits in Africa and Its Diasporas": 31.
{{cite journal}}: Cite journal requires|journal=(help) - ↑ Drewal, Henry John; Houlberg, Marilyn; Jewsiewicki, Bogumil; Nunley, John W.; Salmons, Jill (2008). "Mami Wata: Arts for Water Spirits in Africa and Its Diasporas". African Arts. 41 (2): 60–84. doi:10.1162/afar.2008.41.2.60.