Majina ya kisayansi

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Jump to navigation Jump to search

Majina ya kisayansi yanatumia mara nyingi lugha ya Kilatini, lakini pia maneno kutoka Kiyunani.

Majina ya sayansi katika biolojia[hariri | hariri chanzo]

Utaratibu wa uainishaji wa wanyama na mimea ulioanzishwa na Carl Linnaeus unaendelea kufuatwa hadi leo, hivyo kila mmea au mnyama unapewa jina la kisayansi yenye sehemu mbili: sehemu ya kwanza inataja jenasi na sehemu ya pili spishi. Kwa kawaida linafuatwa na herufi ya kwanza ya jina la mtaalamu aliyewahi kueleza spishi hiyo katika maandiko ya kisayansi.

Hadi leo aina za mimea au wanyama zilizoainishwa na Linnaeus zinatajwa kwa herufi "L." baada ya jina la kisayansi. Kwa mfano, mpunga ni mmea wa jenasi inayotajwa kwa jina la kisayansi kama Oryza (L.) na "L." katika mabano inaonyesha kwamba jenasi hii ilielezwa mara ya kwanza na Linnaeus. Jina la kisayansi ya simba ni Panthera leo L. kwa sababu pia mnyama huyu aliwekwa na Linnaeus katika utaratibu wa uainishaji wa kisayansi.

Majina ya astronomia[hariri | hariri chanzo]

Katika masomo mengine yaliyoanza kupanuka katika karne ya 18 na 19 kuna pia istilahi nyingi zenye asili ya Kilatini. Kwenye astronomia wataalamu wa Ulaya walipokea sehemu kubwa ya elimu yao ya awali kutoka kwa Waislamu waliowahi kutunza maarifa ya Wagiriki wa Kale kwa lugha ya Kiarabu. Hivyo nyota nyingi zilizojulikana tangu zamani zinatajwa katika lugha ya kitaalamu ya kimataifa kwa majina yenye asili ya Kiarabu. Mifano ni en:Betelgeuse (), en:Rigel () na en:Altair (). Zilizotambuliwa baadaye zilipewa majina hasa kutoka mitholojia ya Kigiriki na Kilatini.

Pamoja na majina ya Kiarabu au Kilatini, nyota hutajwa pia kwa kundinyota zilimoonekana pamoja na herufi ya Kigiriki inayohesabu kiasi cha uangavu wa nyota katika kundi lake. Mfano: Alfa Centauri [1], yaani nyota angavu zaidi katika kundinyota ya en:Centaurus (Kantarusi) na Beta Centauri ambayo ni nyota angavu ya pili katika Kantarusi.

Tangu matumizi ya mitambo ya kisasa yalipoanza idadi ya nyota zilizotambuliwa iliongezeka mara nyingi na hapo kuna orodha mbalimbali zinazotumia namba kwa nyota zote. Orodha ya kisasa zaidi ni "Guide Star Catalog II" iliyopatikana kwa kutumia matokeo ya ugunduzi wa Darubini ya Angani ya Hubble na kutaja nyota na magimba mengine 945,592,683.[2]

Historia ya majina ya kisayansi[hariri | hariri chanzo]

Chanzo cha majina kisayansi ya kisasa kinapatikana katika Ulaya ya zama za mwamko (ing. renaissance). Katika kipindi hiki pamoja na karne zilizofuata misingi ya mfumo wa sayansi ya kisasa ulitokea. Wakati ule lugha ya elimu kote Ulaya ilikuwa Kilatini ambacho ilikuwa lugha ya Roma ya Kale iliyoendelea kutumiwa kama lugha ya dini, sayansi na elimu kwa jumla. Pamoja na Kilatini wataalamu wengi wa Ulaya walijifunza pia Kigiriki cha Kale ambacho ilikuwa lugha siyo tu ya Agano Jipya lakini pia lugha ya vitabu vya kale vilivyosomwa upya ambamo watu walijifunza upya elimu ya zamani iliyosahauliwa kiasi katika karne zilizotangulia.

Kutokana na misingi hii vyanzo vya mapatano kuhusu istilahi na majina ya kisayansi vilitumia lugha ya Kilatini pamoja na maneno mengi ya Kigiriki. Ushuhuda wake ni majina ya sayansi kwa lugha nyingi:

  • Biolojia ni neno lililotungwa kwa kuunganisha maneno mawili ya Kigiriki βίος bios (uhai) na λόγος logos (neno, elimu)
  • Jiometria ni neno lililotungwa kwa kuunganisha maneno mawili ya Kigiriki γεω geo (Dunia, ardgi) na μετρία metria (upimaji)

Mifano mashuhuri ni kitabu cha Species Plantorum (Aina za mimea) cha Carl Linne kilichoandikwa kwenye mwaka 1753 kwa Kilatini na kuwa msingi wa uainishaji wa kisayansi katika biolojia hadi leo.

Marejeo[hariri | hariri chanzo]

  1. Jina la Kiswahili ni Rijili Kantori
  2. Lasker; Lattanzi, Mario G.; McLean, Brian J.; Bucciarelli, Beatrice; Drimmel, Ronald; Garcia, Jorge; Greene, Gretchen; Guglielmetti, Fabrizia et al. (August 2008). "The Second-Generation Guide Star Catalog: Description and Properties". Astronomical Journal 136 (2): 735–766. doi:10.1088/0004-6256/136/2/735 .
Science-symbol-2.svg Makala hii kuhusu mambo ya sayansi bado ni mbegu.
Je, unajua kitu kuhusu Majina ya kisayansi kama historia yake au mahusiano yake na mada nyingine?
Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa?
Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.