Kicherokee
Kicherokee (au Tsalagi) ni lugha ya familia ya Kiiroquoi inayozungumzwa na jamii ya Wacherokee nchini Marekani, hasa katika jimbo la Oklahoma na North Carolina. Lugha hii ni kitovu cha utambulisho wa kitamaduni wa Wacherokee na ina historia ndefu ya fasihi simulizi.
Historia
[hariri | hariri chanzo]Kicherokee kilitumika kwa karne nyingi kama lugha ya mazungumzo na mawasiliano ya ndani. Mwanzoni mwa karne ya 19, mwalimu na mvumbuzi aliyeitwa Sequoyah alianzisha mfumo wa maandishi (syllabary). Ugunduzi huo uliwawezesha Wacherokee kusoma na kuandika kwa lugha yao kwa mara ya kwanza katika historia.[1]
Ingawa idadi ya wazungumzaji ilipungua sana katika karne za 20 na 21 kutokana na shinikizo la lugha ya Kiingereza, juhudi kubwa za uhifadhi na elimu zinaendelea ili kulinda lugha hii isipotee.
Fonolojia na sarufi
[hariri | hariri chanzo]Kicherokee ni lugha ya toni, ikimaanisha kwamba maana ya neno inaweza kubadilika kulingana na mkazo au sauti (juu au chini) inayotumiwa.
Lugha hii haitumii alfabeti ya kawaida; badala yake, inatumia mfumo wa alama ambapo kila alama inawakilisha silabi nzima.[2] Sarufi yake ni changamano, ambapo neno moja la kitenzi linaweza kubeba maelezo mengi kuhusu wakati, mtendaji, na mtendewa.
Fasihi na utamaduni
[hariri | hariri chanzo]Kicherokee kina fasihi tajiri ya mdomo, ikijumuisha hadithi za kale, methali, nyimbo za kijamii, na mashairi. Fasihi hii inahifadhi historia, maadili, na desturi za Wacherokee, ikisaidia kutunza utambulisho wao wa kipekee duniani.
Uhifadhi wa lugha
[hariri | hariri chanzo]Hivi sasa, Kicherokee kinafundishwa katika shule za msingi, sekondari, na vyuo vikuu. Pia, kuna matumizi ya teknolojia kama programu za simu na mtandao ili kusaidia kizazi kipya kujifunza. Juhudi hizi ni pamoja na kuchapisha magazeti na vitabu ili kuongeza utumiaji wa lugha hiyo katika maisha ya kisasa.[3]