Guinea Bisau

Jamhuri ya Ginebisau República da Guiné-Bissau (Kireno) 𞤘𞤭𞤲𞤫 𞤄𞤭𞤧𞤢𞥄𞤱𞤮 (Kifulani) ߖߌߣߍ ߺ ߓߌߛߊߥߏ߫ (Kimandinka)
Bendera Nembo
Kaulimbiu: Unidade, Luta, Progresso (Kireno) "Umoja, Harakati, Maendeleo"
Wimbo wa taifa: Esta É a Nossa Pátria Bem Amada "Hii ni Nchi Yetu Inayopendwa Sana"
Mji mkuu na mkubwa	Bisau 11°52′ N 15°36′ W
Lugha rasmi	Kireno

Guinea-Bissau (rasmi: Jamhuri ya Guinea-Bissau; Kireno: República da Guiné-Bissau) ni nchi iliyoko Afrika Magharibi inayopakana na Senegal kaskazini, Guinea kusini-mashariki, na Bahari ya Atlantiki magharibi; kufikia mwaka 2024, ina makadirio ya idadi ya watu wapatao milioni 2.2, jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya nchi ndogo kwa idadi ya watu barani Afrika, na mji mkuu pamoja na mji wake mkubwa zaidi ni Bissau, huku nchi hiyo ikiwa imegawanywa katika maeneo ya kiutawala na lugha rasmi ikiwa Kireno.

Guinea-Bissau ina hali ya hewa ya kitropiki na jiografia inayojulikana kwa nyanda za chini za pwani, mabwawa ya mikoko, misitu, na maeneo ya savana ya ndani. Nchi hiyo pia inajumuisha Visiwa vya Bijagós, kundi la visiwa katika Bahari ya Atlantiki vinavyojulikana kwa bioanuwai na mifumo ya ikolojia ya baharini. Mvua za msimu huathiri sana kilimo na usafiri, hasa katika maeneo ya vijijini ambako miundombinu bado ni hafifu. Mito mikubwa kama Mto Geba, Mto Cacheu, na Mto Corubal ina nafasi muhimu katika usafiri wa ndani, uvuvi, na kilimo.

Uchumi wa Guinea-Bissau unategemea hasa kilimo, uvuvi, na biashara ndogo ndogo. Korosho ndio zao kuu la biashara la nchi hiyo na huchangia sehemu kubwa ya mapato ya mauzo ya nje pamoja na kipato cha vijijini. Kilimo kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mpunga, karanga, na bidhaa za mawese pia zikichangia uzalishaji wa ndani. Nchi hiyo inakabiliwa na changamoto za kiuchumi kama ukosefu wa viwanda vya kutosha, upungufu wa miundombinu, na utegemezi wa mauzo ya bidhaa ghafi.

Kihistoria, Guinea-Bissau ilikuwa sehemu ya maeneo ya kikoloni ya Ureno katika Afrika Magharibi na baadaye ikawa kitovu cha harakati kubwa ya kupigania uhuru iliyoongozwa na Chama cha Afrika cha Uhuru wa Guinea na Cape Verde (PAIGC). Nchi hiyo ilipata uhuru kutoka kwa Ureno mwaka 1973, ambao ulitambuliwa kimataifa mwaka 1974. Tangu uhuru, Guinea-Bissau imepitia vipindi vya mara kwa mara vya kutokuwa na utulivu wa kisiasa, vikiwemo mapinduzi ya kijeshi, serikali za mpito, na changamoto za kitaasisi zilizoathiri utawala na maendeleo ya kiuchumi.

Guinea-Bissau ni jamhuri ya nusu-urais yenye mfumo wa vyama vingi vya kisiasa. Rais ndiye mkuu wa nchi, huku Waziri Mkuu akiwa mkuu wa serikali. Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa kama Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi (ECOWAS), Umoja wa Afrika, Jumuiya ya Nchi Zinazozungumza Kireno (CPLP), na Umoja wa Mataifa. Ushirikiano wa kimataifa na upatanishi wa kikanda umechukua nafasi muhimu katika kusaidia uthabiti wa kisiasa na mipango ya maendeleo.

Jiografia

Guinea-Bisau ni kati ya nchi ndogo sana za Afrika ikiwa na eneo la kilomita mraba 36,125; takriban 22% ni visiwa na bahari. Sehemu ya bara ni tambarare. Funguvisiwa la Bissagos lenye visiwa 77 liko karibu na pwani.

Miji

Miji mikubwa zaidi ya Guinea Bisau ni: Bisau (wakazi 492,004), Gabú (wakazi 48,670), Bafatá (wakazi 37,875), Bissorã (wakazi 29,468), Bolama (wakazi 16,216) na Cacheu (14,320).

Historia

Zamani ilikuwa koloni la Ureno kwa jina la Guinea ya Kireno.

Baada ya uhuru (1973/1974) jina la mji mkuu wake lilishika nafasi ya nchi tawala kuwa Guinea-Bisau kwa kusudi la kuitofautisha na nchi jirani ya Guinea na ile ya Guinea ya Ikweta.

Demografia

Wakazi walikuwa 1,515,000 mwaka 2010, wakati walikuwa 518,000 tu mwaka 1950.

Makabila

Waafrika ni 99%: makabila makubwa ni Wabalanta 30%, Wafulbe 30%, Wamanjaca 14%, Wamandinka 13%, Wapapel 7%). Wazungu na machotara ni chini ya 1%.

Lugha

Pamoja na lugha asilia, 32.1% za wakazi wanasema Kireno ambacho ndicho lugha rasmi na 90.4% wanatumia Krioli maalumu ya Kireno ambayo ni kama lugha ya taifa inayounganisha makabila. Lugha nyingine za kigeni zinazotumika ni Kifaransa (7%), Kiingereza (2.9%) na Kihispania (0.5%)

Dini

Takriban 46.1% ni Waislamu (hasa Wasuni), 30.6% wafuasi wa dini asilia za Kiafrika, 18.9% Wakristo (hasa Wakatoliki).

Tazama pia

• Orodha ya lugha za Guinea-Bisau
• Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
• Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
• Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
• Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
• Demografia ya Afrika

Bibliografia

• Abdel Malek, K.,"Le processus d'accès à l'indépendance de la Guinée-Bissau.",In : Bulletin de l'Association des Anciens Elèves de l'Institut National de Langues et de Cultures Orientales, N°1, Avril 1998. – pp. 53–60
• Forrest, Joshua B., Lineages of State Fragility. Rural Civil Society in Guinea-Bissau (Ohio University Press/James Currey Ltd., 2003)
• Galli, Rosemary E, Guinea Bissau: Politics, Economics and Society, (Pinter Pub Ltd, 1987)
• Lobban, Jr., Richard Andrew and Mendy, Peter Karibe, Historical Dictionary of the Republic of Guinea-Bissau, third edition (Scarecrow Press, 1997)
• Vigh, Henrik, Navigating Terrains of War: Youth And Soldiering in Guinea-Bissau, (Berghahn Books, 2006)

Viungo vya nje

• Link collection related to Guinea-Bissau on bolama.net Ilihifadhiwa 4 Machi 2016 kwenye Wayback Machine.
• Country Profile from BBC News
• Guinea-Bissau entry at The World Factbook
• Guinea-Bissau Ilihifadhiwa 11 Juni 2010 kwenye Wayback Machine. from UCB Libraries GovPubs
• Guinea-Bissau at Encyclopædia Britannica
• Guinea Bisau katika Open Directory Project
• Wikimedia Atlas of Guinea-Bissau
• Key Development Forecasts for Guinea-Bissau from International Futures

Serikali

• Official website
• Chief of State and Cabinet Members Ilihifadhiwa 26 Oktoba 2009 kwenye Wayback Machine.
• Constitution of the Republic of Guinea-Bissau Ilihifadhiwa 25 Julai 2011 kwenye Wayback Machine.
• Guinea-Bissau: Prime Minister’s fate unknown after apparent military coup – West Africa – Portuguese American Journal
• Guinea-Bissau Holds First Post-Coup Election Ilihifadhiwa 26 Juni 2016 kwenye Wayback Machine.

Biashara

• Guinea-Bissau 2005 Summary Trade Statistics

Habari

• news headline links from AllAfrica.com

Afya

• The State of the World's Midwifery – Guinea-Bissau Country Profile

Jiografia

• Master Thesis Ilihifadhiwa 4 Agosti 2015 kwenye Wayback Machine. about the developing Geographical Information for Guinea-Bissau Ilihifadhiwa 2 Agosti 2015 kwenye Wayback Machine.

Makala hii kuhusu maeneo ya Afrika bado ni mbegu. Je unajua kitu kuhusu Guinea Bisau kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.