Griot
Griot ni mwanahistoria, msimulizi wa hadithi, mwimbaji wa sifa, mshairi, na/au mwanamuziki wa Afrika Magharibi. Magriot ni mabingwa wa kufikisha hadithi na historia kwa njia ya mdomo, jambo ambalo ni mapokeo ya Kiafrika.[1]
Badala ya kuandika vitabu vya historia, wanahistoria wa mdomo husimulia hadithi za kale walizozihifadhi kichwani. Wakati mwingine kuna familia za wanahistoria, na historia hizo za mdomo hupitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine. Kusimulia hadithi kwa sauti huruhusu mzungumzaji kutumia mbinu za kishairi na kimuziki zinazoburudisha wasikilizaji. Hii imechangia historia nyingi za mdomo kunusurika kwa mamia ya miaka bila kuandikwa chini.
Kupitia usimulizi wao, magriot huhifadhi na kupitisha maadili ya kabila au watu, kama vile Wasenegali. Watu wa Wolof nchini Senegal, ambao wengi wao hawawezi kusoma wala kuandika, hutegemea magriot ili kujifunza kuhusu utamaduni wao.[1]
Griot ni ghala la mapokeo ya mdomo na mara nyingi huonekana kama kiongozi kutokana na nafasi yake kama mshauri wa washiriki wa familia ya kifalme. Kutokana na kazi hizo mbili, wakati mwingine huitwa washairi wa ikulu. Pia hufanya kazi kama wasuluhishi katika migogoro.
Asili ya neno na istilahi
[hariri | hariri chanzo]Neno hilo linaweza kuwa limetokana na uandishi wa Kifaransa guiriot wa neno la Kireno criado, ambalo ni neno la umoja wa kiume linalomaanisha 'mtumishi'. Magriot wanapatikana zaidi katika sehemu za kaskazini za Afrika Magharibi.[2]
Ingawa griot ana nafasi muhimu katika utamaduni wa Afrika, ni vigumu kubaini asili ya neno hilo; hivyo basi kuna aina mbalimbali za maneno ya griot katika lugha za Kiafrika. Magriot wanajulikana kwa majina kadhaa: ߖߋ߬ߟߌ jèli[3] katika maeneo ya kaskazini ya Mande, jali katika maeneo ya kusini ya Mande, guewel kwa Kiwolofu, paar au kevel au kewel au okawul kwa Kiserer, gawlo 𞤺𞤢𞤱𞤤𞤮 kwa Kipulaar (Kifulani), iggawen kwa Kihassaniya,[4] arokin kwa Kiyoruba,[4] na diari au gesere kwa Kisoninke.[5] Baadhi ya maneno haya yanaweza kutokana na Kiarabu qawl, 'kauli, tamko'.[4]
Neno la Kimandinka ߖߋߟߌߦߊ jeliya (linalomaanisha 'uwanamuziki') wakati mwingine hurejelea ujuzi wa magriot, likionyesha asili ya urithi ya tabaka hilo. Jali linatokana na mzizi wa neno ߖߊߟߌ jali au djali ('damu'). Hili pia ni jina linalopewa magriot katika maeneo yaliyokuwa ndani ya Dola la Mali. Ingawa neno griot ni la kawaida zaidi kwa Kiingereza, baadhi ya watu, kama mshairi Bakari Sumano, hupendelea neno jeli.
Leo, neno na tahajia djali mara nyingi hupendelewa, kama ilivyoandikwa na mshairi wa Marekani Amiri Baraka[6] na mtengeneza filamu wa Kongo Balufu Bakupa-Kanyinda.[7]
Jukumu
[hariri | hariri chanzo]Kihistoria, Magriot huunda kundi maalumu la kitaalamu la kuoana wenyewe kwa wenyewe au tabaka,[8] kumaanisha kwamba wengi wao huoa magriot wenzao tu, na kupitisha mapokeo ya usimulizi kupitia ukoo wa familia. Huko nyuma, familia ya magriot ingeambatana na familia ya wafalme au watawala, ambao walikuwa na hadhi ya juu kuliko magriot. Wafalme wote walikuwa na magriot, na magriot wote walikuwa na wafalme, na vijiji vingi pia vilikuwa na griot wao. Griot wa kijiji angesimulia hadithi za mada mbalimbali zikiwemo vizazi, vifo, ndoa, vita, uwindaji, mahusiano, na matukio mengine ya maisha.[9]
Magriot wana jukumu kuu la kuweka hai hadithi za makabila na familia binafsi katika masumulizi ya mdomo, huku masimulizi yakisindikizwa na ala ya muziki. Wao ni sehemu muhimu ya matukio mengi ya Afrika Magharibi kama vile harusi, ambapo huimba na kuelezea historia ya familia ya bibi na bwana harusi. Pia ni jukumu lao kusuluhisha migogoro na kufanya kazi kama wasuluhishi katika kesi za migogoro. Heshima na kujuana na griot kulimaanisha kwamba wangeweza kuwakaribia pande zote mbili bila kushambuliwa, na kuanzisha mazungumzo ya amani kati ya pande zinazohasimiana.[10]
Francis Bebey anaandika kuhusu griot katika African Music, A People's Art:[11]
Griot wa Afrika Magharibi ni msimulizi na msanii wa jadi, sawa na waimbaji wa hadithi wa Ulaya ya Kati. Griot anaifahamu jamii yake vizuri na hubeba kumbukumbu za historia na mapokeo ya watu wake. Ujuzi wake wa muziki na simulizi ni matokeo ya mafunzo marefu na kazi ngumu, mara nyingi chini ya mwalimu ambaye ni baba au mjomba. Ingawa mara nyingi watu hufikiria ni wanaume pekee, wanawake pia ni magriot na wana vipaji vya kushangaza kama waimbaji na wanamuziki.
Kwa upendeleo huu wa kuwa msuluhishi asiyependelea upande wowote, magriot walikuwa na uhuru na matarajio ya kukosoa na kuwaongoza wale wenye hadhi ya juu ya kijamii. Mamlaka yao ya kitaalamu yaliwaruhusu kuzungumza kwa uaminifu hadharani, mara nyingi wakiwahutubia watu wa tabaka la juu, viongozi wa kisiasa, na familia tajiri. Kwa namna fulani, waliweza kuwa sauti ya waliotengwa na kwa vile jukumu lao katika mapokeo liliheshimiwa sana, ukosoaji wao haukupuuzwa. Katika vipindi vya awali, nguvu ya maneno ya "nyamakalw" (mafundi bingwa, wakiwemo magriot) iliaminika kuwa na nguvu ya kutosha kumpandisha mfadhili zaidi ya cheo chake au kudhoofisha nafasi ya kiongozi katika jamii.[12]
Magriot wamejifunza jinsi ya kutumia aina hii ya mawasiliano kama aina fulani ya ushawishi wa kijamii. Wanatambulika kwa matumizi yao ya kimkakati ya lugha katika mazingira ya kijamii na kisiasa. Aidha, magriot wenye ujuzi hupanga hotuba zao hivi kwamba maana nyingi zinaweza kufasiriwa kutoka kwa ujumbe uleule. Kitendo hiki kinajulikana kama heteroglossia[13], na ni aina ya utata unaodhibitiwa unaowaruhusu kuongeza ushawishi wao. [14] Uwezo wa kuongoza mitazamo inayokinzana kupitia hotuba unachukuliwa kama alama ya umahiri kwa magriot wa kiume na kike.
Marejeo
[hariri | hariri chanzo]- 1 2 Henrich, Daniel J (2001-01-01). "The griot storyteller and modern media". Communicatio. 27 (1): 24–27. doi:10.1080/02500160108537921. ISSN 0250-0167.
- ↑ Ho, Ro (2012-11-15). "Griot: Title given to a West African historian, storyteller, praise singer, poet and musician". Originalpeople.org (kwa American English). Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2017-10-14. Iliwekwa mnamo 2020-05-27.
- ↑ "J-j". Bambara/Dioula Dictionary (kwa Kiingereza). An ka taa. Iliwekwa mnamo Januari 19, 2023.
{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: date auto-translated (link) - 1 2 3 Hale, Thomas A. (1997). "From the Griot of Roots to the Roots of Griot: A New Look at the Origins of a Controversial African Term for Bard" (PDF). Oral Tradition. 12 (2): 249–278. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo (PDF) mnamo 2017-12-02. Iliwekwa mnamo 2016-11-18.
- ↑ Jablow, Alta (1984). "Gassire's Lute: A Reconstruction of Soninke Bardic Art". Research in African Literatures. 15 (4): 519–29. JSTOR 3819348.
- ↑ Baraka, Amiri (1996). "Reflections on Oral Traditions: from Griot/Djali" (PDF).
Hivyo neno Griot, mshairi, mwanamuziki, mwanahistoria, msimulizi wa hadithi, linaanza kujulikana duniani kote. Ingawa ni la "Kifaransa" kama ishara iliyopitishwa, ndilo linalojulikana zaidi kwa Djali wa Afrika Magharibi (au Djeli, lakini Djeli ya, pia inamaanisha kitendo cha Djali).
- ↑ Bakupa-Kanyinda, Balufu. Interview. Do not sleep with bitterness: Excerpt from an interview with Balufu Bakupa-Kanyinda. 1 January 2003. "MN: Kwa mafanikio kiasi, neno "djali" linachukua nafasi ya neno "griot", ambalo ni la Kifaransa. Lakini je, husemi kuwa neno "griot" kijadi hurejelea mlinzi wa historia?
BBK: Najisikia vizuri zaidi na neno "djali" kwa sababu lina maana ya uasi. Neno "djali" linaweza kurejelea ikulu, lakini pia ni sauti ya watu na ya zamani. Lakini nafikiri kuna tofauti kati ya, kwa upande mmoja, griot anayetukuza ikulu,... na mwimbaji anayevutiwa na historia na kumbukumbu. Leo unaweza kumlipa griot ili aimbe sifa zako; unaweza kumfanya aseme chochote unachotaka. Lakini huwezi kumlipa djali." - ↑ Panzacchi, Cornelia (1994). "The Livelihoods of Traditional Griots in Modern Senegal". Africa: Journal of the International African Institute. 64 (2). Cambridge University Press, International African Institute: 190–210. doi:10.2307/1160979. ISSN 0001-9720. JSTOR 1160979. S2CID 146707617. Iliwekwa mnamo 11 Mei 2023.
{{cite journal}}: CS1 maint: date auto-translated (link) - ↑ "Storytelling traditions across the world: West Africa". All Good Tales. 8 Novemba 2018. Iliwekwa mnamo 11 Mei 2023.
{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link) - ↑ "Manny Ansar: A cultural Caravan for Peace". Peaceprints (kwa Kiingereza). Iliwekwa mnamo 1 Desemba 2022.
{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link) - ↑ Bebey, Francis (1969, 1975). African Music, A People's Art. Brooklyn: Lawrence Hill Books.
- ↑ Hale, Thomas A. (2007). "Would You Want Your Daughter to Marry One?". Griots and Griottes: Masters of Words and Music. Indiana University Press. ISBN 9780253219619.
- ↑ Heteroglossia: Ni hali ambapo lugha moja ina sauti na mitindo mingi tofauti kwa wakati mmoja. Kwa mfano, ndani ya jamii au maandishi, watu hutumia maneno na mitindo mbalimbali kulingana na nafasi, tabaka, au hali.
- ↑ Hoffman, Barbara G. (2001). "A History of Fadenya: Interpretations of the Kita Griot War". Griots at War: Conflict, Conciliation, and Caste in Mande. Indiana University Press. ISBN 9780253108937.