Gine Bisau

Jamhuri ya Gine-Bisau República da Guiné-Bissau (Kireno)
Bendera Nembo
Kaulimbiu: "Umoja, Mapambano, Maendeleo"
Wimbo wa taifa: "Esta É a Nossa Pátria Amada" (Hii Ndio Nchi Yetu Pendwa)
Mji mkuu na mkubwa	Bissau
Lugha rasmi	Kireno
Lugha ya taifa	Guinea-Bissau Creole, Kifula, Kifaransa, Kiingereza, Mandinka, Pulaar
Dini (2020)	46.1% Uislamu 30.6% Dini za jadi 18.9% Ukristo 3% wasio na dini 1% nyingine
Uraia	Mgine-Bissau
Serikali	Jamhuri ya nusu-urais chini ya utawala wa kijeshi
• Rais wa Mpito / Mkuu wa Jeshi	Horta Inta-A Na Man
• Waziri Mkuu	Ilídio Vieira Té
Uhuru kutoka Ureno
• Tangazo la uhuru	24 Septemba 1973
• Kutambuliwa rasmi	10 Septemba 1974
Eneo
• Jumla	km2 36,125 km²
• Maji (asilimia)	22.4%
Idadi ya watu
• Kadirio la 2023	2,080,000
• Msongamano	47/km2
PLT (PPP)	Kadirio la 2025
• Jumla	$6.620 bilioni
• Kwa kila mtu	$3,280
PLT (Kawaida)	Kadirio la 2025
• Jumla	$2.270 bilioni
• Kwa kila mtu	$1,130
HDI (2023)	0.514 chini
Gini (2021)	33.4
Sarafu	Faranga ya CFA ya Afrika Magharibi (XOF)
Majira ya saa	UTC00:00
Msimbo wa simu	++245
Jina la kikoa	.gw

Gine Bissau (rasmi: Jamhuri ya Gine-Bissau; Kireno: República da Guiné-Bissau) ni nchi iliyoko Afrika Magharibi inayopakana na Senegal kaskazini, Guinea kusini-mashariki, na Bahari ya Atlantiki magharibi; kufikia mwaka 2024, ina makadirio ya idadi ya watu wapatao milioni 2.2, jambo linaloifanya kuwa mojawapo ya nchi ndogo kwa idadi ya watu barani Afrika, na mji mkuu pamoja na mji wake mkubwa zaidi ni Bissau, huku nchi hiyo ikiwa imegawanywa katika maeneo ya kiutawala na lugha rasmi ikiwa Kireno.

Gine-Bissau ina hali ya hewa ya kitropiki na jiografia inayojulikana kwa nyanda za chini za pwani, mabwawa ya mikoko, misitu, na maeneo ya savana ya ndani. Nchi hiyo pia inajumuisha Visiwa vya Bijagós, kundi la visiwa katika Bahari ya Atlantiki vinavyojulikana kwa bioanuwai na mifumo ya ikolojia ya baharini. Mvua za msimu huathiri sana kilimo na usafiri, hasa katika maeneo ya vijijini ambako miundombinu bado ni hafifu. Mito mikubwa kama Mto Geba, Mto Cacheu, na Mto Corubal ina nafasi muhimu katika usafiri wa ndani, uvuvi, na kilimo.

Uchumi wa Gine-Bissau unategemea hasa kilimo, uvuvi, na biashara ndogo ndogo. Korosho ndio zao kuu la biashara la nchi hiyo na huchangia sehemu kubwa ya mapato ya mauzo ya nje pamoja na kipato cha vijijini. Kilimo kinaajiri sehemu kubwa ya wananchi, huku mpunga, karanga, na bidhaa za mawese pia zikichangia uzalishaji wa ndani. Nchi hiyo inakabiliwa na changamoto za kiuchumi kama ukosefu wa viwanda vya kutosha, upungufu wa miundombinu, na utegemezi wa mauzo ya bidhaa ghafi.

Kihistoria, Gine-Bissau ilikuwa sehemu ya maeneo ya kikoloni ya Ureno katika Afrika Magharibi na baadaye ikawa kitovu cha harakati kubwa ya kupigania uhuru iliyoongozwa na Chama cha Afrika cha Uhuru wa Guinea na Cape Verde (PAIGC). Nchi hiyo ilipata uhuru kutoka kwa Ureno mwaka 1973, ambao ulitambuliwa kimataifa mwaka 1974. Tangu uhuru, Gine-Bissau imepitia vipindi vya mara kwa mara vya kutokuwa na utulivu wa kisiasa, vikiwemo mapinduzi ya kijeshi, serikali za mpito, na changamoto za kitaasisi zilizoathiri utawala na maendeleo ya kiuchumi.

Gine-Bissau ni jamhuri ya nusu-urais yenye mfumo wa vyama vingi vya kisiasa. Rais ndiye mkuu wa nchi, huku Waziri Mkuu akiwa mkuu wa serikali. Nchi hiyo ni mwanachama wa mashirika ya kikanda na kimataifa kama Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi (ECOWAS), Umoja wa Afrika, Jumuiya ya Nchi Zinazozungumza Kireno (CPLP), na Umoja wa Mataifa. Ushirikiano wa kimataifa na upatanishi wa kikanda umechukua nafasi muhimu katika kusaidia uthabiti wa kisiasa na mipango ya maendeleo.

Historia

Historia ya Guinea-Bissau inahusiana kwa karibu na maendeleo ya kihistoria ya pwani ya Afrika Magharibi, ambapo jamii za awali zilipangwa katika falme ndogo na jamii za biashara. Kabla ya kuwasili kwa Wazungu, eneo hili liliathiriwa na Dola la Mali na baadaye Shirikisho la Kaabu, ambalo lilikuwa taifa lililoongozwa na Wadinka lililotawala sehemu za Guinea-Bissau ya sasa kuanzia karne ya 16 hadi 19. Jamii hizi zilijihusisha na kilimo, biashara, na mipangilio ya kisiasa ya kikanda, na zilikuwa na uhusiano na mitandao ya biashara ya Afrika Magharibi ya ndani ya bara.

Kuanzia karne ya 15, wavumbuzi wa Ureno walifika katika pwani ya Afrika Magharibi, na Guinea-Bissau polepole ikawa sehemu ya mfumo wa biashara wa Wareno. Awali biashara ilihusisha dhahabu, pembe za ndovu, na watu waliokuwa wakifanywa watumwa, lakini udhibiti wa Wareno uliendelea kubaki mdogo kwenye ngome na vituo vya biashara vya pwani kwa karne nyingi, huku maeneo ya ndani yakiendelea kuwa chini ya utawala wa wenyeji wa Kiafrika. Utawala kamili wa kikoloni ulianzishwa polepole mwishoni mwa karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20 wakati wa “Mgawanyo wa Afrika.”

Katika karne ya 20, upinzani dhidi ya utawala wa kikoloni wa Ureno uliongezeka, hasa kupitia Chama cha Kiafrika cha Uhuru wa Guinea na Cape Verde (PAIGC), kilichoongozwa na Amílcar Cabral. Mapambano ya muda mrefu ya silaha kwa ajili ya uhuru yalianza mwaka 1963 na kuendelea kwa zaidi ya muongo mmoja. Guinea-Bissau ilitangaza uhuru wake mwaka 1973, ambao ulitambuliwa kimataifa mwaka 1974 baada ya Mapinduzi ya Carnation nchini Ureno.

Tangu kupata uhuru, Guinea-Bissau imekumbwa na ukosefu wa utulivu wa kisiasa mara kwa mara, ikiwemo mapinduzi ya kijeshi, migogoro ya kiraia, na mabadiliko ya mara kwa mara ya serikali. Changamoto hizi zimeathiri maendeleo ya kiuchumi na taasisi za dola. Hata hivyo, nchi inaendelea na juhudi za kuleta utulivu wa kisiasa, ujenzi upya, na kushiriki katika mashirika ya kikanda na kimataifa kama ECOWAS, Umoja wa Afrika, na Umoja wa Mataifa.

Jiografia

Guinea-Bisau ni kati ya nchi ndogo sana za Afrika ikiwa na eneo la kilomita mraba 36,125; takriban 22% ni visiwa na bahari. Sehemu ya bara ni tambarare. Funguvisiwa la Bissagos lenye visiwa 77 liko karibu na pwani.

Miji

Miji mikubwa zaidi ya Guinea Bisau ni: Bisau (wakazi 492,004), Gabú (wakazi 48,670), Bafatá (wakazi 37,875), Bissorã (wakazi 29,468), Bolama (wakazi 16,216) na Cacheu (14,320).

Demografia

Wakazi walikuwa 1,515,000 mwaka 2010, wakati walikuwa 518,000 tu mwaka 1950.

Makabila

Waafrika ni 99%: makabila makubwa ni Wabalanta 30%, Wafulbe 30%, Wamanjaca 14%, Wamandinka 13%, Wapapel 7%). Wazungu na machotara ni chini ya 1%.

Lugha

Pamoja na lugha asilia, 32.1% za wakazi wanasema Kireno ambacho ndicho lugha rasmi na 90.4% wanatumia Krioli maalumu ya Kireno ambayo ni kama lugha ya taifa inayounganisha makabila. Lugha nyingine za kigeni zinazotumika ni Kifaransa (7%), Kiingereza (2.9%) na Kihispania (0.5%)

Dini

Takriban 46.1% ni Waislamu (hasa Wasuni), 30.6% wafuasi wa dini asilia za Kiafrika, 18.9% Wakristo (hasa Wakatoliki).

Tazama pia

• Orodha ya lugha za Guinea-Bisau
• Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
• Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
• Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
• Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
• Demografia ya Afrika

Bibliografia

• Abdel Malek, K.,"Le processus d'accès à l'indépendance de la Guinée-Bissau.",In : Bulletin de l'Association des Anciens Elèves de l'Institut National de Langues et de Cultures Orientales, N°1, Avril 1998. – pp. 53–60
• Forrest, Joshua B., Lineages of State Fragility. Rural Civil Society in Guinea-Bissau (Ohio University Press/James Currey Ltd., 2003)
• Galli, Rosemary E, Guinea Bissau: Politics, Economics and Society, (Pinter Pub Ltd, 1987)
• Lobban, Jr., Richard Andrew and Mendy, Peter Karibe, Historical Dictionary of the Republic of Guinea-Bissau, third edition (Scarecrow Press, 1997)
• Vigh, Henrik, Navigating Terrains of War: Youth And Soldiering in Guinea-Bissau, (Berghahn Books, 2006)

Viungo vya nje

• Link collection related to Guinea-Bissau on bolama.net Ilihifadhiwa 4 Machi 2016 kwenye Wayback Machine.
• Country Profile from BBC News
• Guinea-Bissau entry at The World Factbook
• Guinea-Bissau Ilihifadhiwa 11 Juni 2010 kwenye Wayback Machine. from UCB Libraries GovPubs
• Guinea-Bissau at Encyclopædia Britannica
• Gine Bisau katika Open Directory Project
• Wikimedia Atlas of Guinea-Bissau
• Key Development Forecasts for Guinea-Bissau from International Futures

Serikali

• Official website
• Chief of State and Cabinet Members Ilihifadhiwa 26 Oktoba 2009 kwenye Wayback Machine.
• Constitution of the Republic of Guinea-Bissau Ilihifadhiwa 25 Julai 2011 kwenye Wayback Machine.
• Guinea-Bissau: Prime Minister’s fate unknown after apparent military coup – West Africa – Portuguese American Journal
• Guinea-Bissau Holds First Post-Coup Election Ilihifadhiwa 26 Juni 2016 kwenye Wayback Machine.

Biashara

• Guinea-Bissau 2005 Summary Trade Statistics

Habari

• news headline links from AllAfrica.com

Afya

• The State of the World's Midwifery – Guinea-Bissau Country Profile

Jiografia

• Master Thesis Ilihifadhiwa 4 Agosti 2015 kwenye Wayback Machine. about the developing Geographical Information for Guinea-Bissau Ilihifadhiwa 2 Agosti 2015 kwenye Wayback Machine.

Makala hii kuhusu maeneo ya Afrika bado ni mbegu. Je unajua kitu kuhusu Gine Bisau kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.