Nenda kwa yaliyomo

Bess Nkabinde

Ongeza viungo
Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

Baaitse Elizabeth "Bess" Nkabinde-Mmono (jina la kuzaliwa: Motsatsi; alizaliwa 15 Mei 1959) ni jaji wa Afrika Kusini aliyestaafu ambaye alihudumu katika Mahakama ya Katiba ya Afrika Kusini kuanzia Januari 2006 hadi Desemba 2017. Wakati huo, alikuwa akishika nafasi ya hakimu Jaji Mkuu Msaidizi wa Afrika Kusini kuanzia 23 Mei 2016 hadi 7 Juni 2017. Alijiunga na baraza la majaji mnamo Novemba 1999 akiwa na jaji wa Idara ya Mkoa wa Bophuthatswana.

Alizaliwa katika Mkoa wa North West wa sasa, Nkabinde alianza kufanya kazi kama mshauri wa sheria wa serikali katika serikali ya nyumbani ya Bophuthatswana kabla ya kukubaliwa kuwa wakili mnamo 1988. Rais Thabo Mbeki alimteua kuwa jaji wa Idara ya Bophuthatswana ya Mahakama Kuu ya Afrika Kusini mnamo Novemba 1999 na kumwezesha kuwa mwanachama wa Mahakama ya Katiba mnamo Januari 2006. Alistaafu mnamo Desemba 2017 mwishoni mwa muhula wake wa miaka 12.

Maisha ya mapema

[hariri | hariri chanzo]

Nkabinde alizaliwa tarehe 15 Mei 1959 huko Silwerkrans katika eneo lililokuwa Western Transvaal (sasa ni sehemu ya Mkoa wa North West).[1] Familia yake ni BaTlôkwa.[2] Alimaliza elimu ya sekondari katika Shule ya Upili ya Mariasdal huko Tweespruit mnamo 1979. Baada ya hapo, alipata digrii ya BProc katika Chuo Kikuu cha Zululand mnamo 1983, LLB katika Chuo Kikuu cha North-West mnamo 1986, na diploma katika uhusiano wa kiwanda katika Chuo cha Damelin mnamo 1987.[1]

Kazi ya kisheria

[hariri | hariri chanzo]

Mnamo 1984, akiwa bado mwanafunzi wa sheria, Nkabinde alijiunga na serikali ya nyumbani ya Bophuthatswana kama mshauri wa sheria wa serikali, akifanya kazi katika uandishi wa sheria.[1] Baada ya kuhitimu, alikubaliwa kuwa wakili huko Bophuthatswana mnamo 1988, na baadaye alihudumu kama mwanafunzi wa sheria huko Johannesburg kabla ya kupata kibali cha kuwa wakili wa Mahakama Kuu ya Afrika Kusini mwaka uliofuata.[1] Kulingana na Nkabinde, aliacha serikali ya Bophuthatswana kwa sababu ya ubaguzi aliopata yeye na wenzake.[3]

Kati ya 1990 na 1999, alikuwa wakiti wa kawaida huko North West, akiwa na mazoea pana. Wakati huo, alikuwa pia mwanachama wa Chama cha Wanasheria Weusi, mwanachama wa Bodi ya Hifadhi ya North West kuanzia 1995 hadi 1999, katibu wa Chama cha Wanasheria wa North West kuanzia 1998 hadi 1999, na mwanachama wa Mahakama ya Madai Madogo huko Mafikeng kuanzia 1998 hadi 1999.[1] Aliteuliwa kuwa jaji wa kaimu kwa mara ya kwanza mnamo Februari 1999.[1]

Mahakama Kuu ya Bophuthatswana: 1999–2006

[hariri | hariri chanzo]

Mnamo Novemba 1999, Rais Thabo Mbeki alimteua Nkabinde kwa kudumu kuwa jaji wa Idara ya Mkoa wa Bophuthatswana (baadaye Idara ya North West ya Mahakama Kuu ya Afrika Kusini) ya Mahakama Kuu ya Afrika Kusini.[1] Wakati wa miaka sita yake katika Mahakama Kuu, alikuwa jaji wa kaimu katika Mahakama ya Kazi ya Afrika Kusini kwa mihula miwili, mnamo 2000 na 2003 mtawalia; jaji wa kaimu katika Mahakama ya Rufaa ya Kazi ya Afrika Kusini kuanzia Oktoba 2004 hadi Mei 2005; na jaji wa kaimu katika Mahakama ya Rufaa ya Juu (Afrika Kusini) kuanzia Juni hadi Novemba 2005.[1] Aliteuliwa kuwa mwenyekiti wa Bodi ya Sheria ya baraza la majaji mnamo 2004, nafasi aliyoshika hadi 2013.[1]

Mahakama ya Katiba: 2006–2017

[hariri | hariri chanzo]

Mnamo 17 Oktoba 2005 huko Cape Town, Nkabinde alikuwa mmoja wa wagombea watano ambao Tume ya Huduma ya Kijaji (Afrika Kusini) aliwauliza kwa ajili ya uteuzi wa kiti kilichokuwa wazi cha Arthur Chaskalson katika Mahakama ya Katiba ya Afrika Kusini. Wagombea wengine walikuwa wanafunzi wa sheria Cathi Albertyn, Glenda Fick, Cora Hoexter, na Penelope Andrews; mgombea wa kiume pekee, jaji wa Mahakama Kuu Essop Patel, alijiondoa kabla ya mahojiano kufanyika.[4] Baraza la Jumla la Wanasheria lilimsaidia Nkabinde kwa msingi wa "uzoefu wake mpana wa kijaji" na wasifu wake wa kidemografia.[5] Hata hivyo, upinzani Chama cha Democratic Alliance (Afrika Kusini) ulipendelea Hoexter kwa nafasi hiyo, na kiongozi wa chama Tony Leon akimfafanua Nkabinde kama "jaji asiyejulikana sana kutoka sehemu za mbali za Mkoa wa North-West" ambaye "hana uzoefu mkubwa katika sheria ya katiba".[6]

Rais Mbeki alimteua Nkabinde kwa nafasi hiyo na alianza kazi mnamo Januari 2006.[1] Alikuwa mwanamke wa kwanza kuteuliwa katika Mahakama ya Katiba tangu Majaji Kate O'Regan na Yvonne Mokgoro, ambao walihudumu katika mahakama hiyo tangu kuanzishwa kwake mnamo 1995.[7]

Jurisprudence

[hariri | hariri chanzo]

Maamuzi makubwa ya Nkabinde yanajumuisha mawili yanayohusiana na usawa wa kijinsia: Hassam v Jacobs, kuhusu haki ya urithi wa wasio na wasia katika Ndoa za kiislamu za wanawake wengi,[8] na S v Masiya, uamuzi wa sheria ya jinai uliokithiri ambao ulipanua ufafanuzi wa ubakaji.[9][10][11] Maamuzi mengine mawili yaliyochangia mjadala, Lee v Minister of Correctional Services (katika sheria ya madhila ya Afrika Kusini)[12] na Botha v Rich (katika sheria ya mikataba ya Afrika Kusini),[13] pia yalivutia ukosoaji mkubwa kutoka kwa wakosoaji.[14][15][16]

Mjadala wa Hlophe

[hariri | hariri chanzo]
Makala kuu: John Hlophe ufisadi mkubwa

Mnamo 2008, Nkabinde alikuwa mwanachama wa baraza la majaji katika kesi ya Thint v NDPP, kesi nyeti ya kisiasa iliyotokana na mashtaka ya ufisadi ya mgombea wa urais Jacob Zuma. Kulingana na Nkabinde, wakati uamuzi wa Mahakama ya Katiba ulikuwa umebakiwa, alitembelewa katika ofisi yake na Jaji Mkuu wa Mahakama Kuu ya Cape John Hlophe, ambaye alisema alijaribu kumshawishi kwa niaba ya Zuma. Mwenyewe ni Wazulu, alidaiwa kumwuliza Nkabinde kuhusu jina lake la Kizulu (alilopata kwa ndoa) kabla ya kumwambia kuwa "alikuwa na mamlaka" ya kukutana naye na pia alikuwa na uhusiano na "ujasusi wa kitaifa".[17] Alidaiwa kumshauri "kufanya uamuzi sahihi" kuhusu suala la haki, suala muhimu la kisheria katika kesi hiyo na ambalo Nkabinde alikuwa amepewa kazi ya kuandika maelezo ya baada ya kusikilizwa kwa mahakama.[17] Nkabinde baadaye alifupisha hisia zake kuhusu mkutano huo kama "hisia... kwamba alikuwa akijaribu kunishawishi."[18]

Hlophe alikana habari za Nkabinde, akisema kuwa Nkabinde alikubali kukutana naye na alimkaribisha katika ofisi yake. Alikana kujadili mambo ya haki na yeye, alikana kudai kuwa ana uhusiano na jumuiya ya ujasusi, na akasema kuwa Nkabinde alimuelewa vibaya kuhusu rejea yake ya "mamlaka": alikuwa akimaanisha kuwa Jaji Mkuu Pius Langa alikuwa amempa mamlaka ya kuwa mwenyekiti wa kamati ya maandalizi ya Mkutano wa Jumuiya ya Madola wa Majaji na Majistare.[19] Hata hivyo, jaji wa kaimu katika Mahakama ya Katiba, Chris Jafta, alitoa madai sawa dhidi ya Hlophe, na baraza kamili la Mahakama ya Katiba lilifungua malalamiko rasmi kwa Tume ya Huduma ya Kijaji mnamo Juni 2008.[17][20]

Ingawa Nkabinde na Jafta walikuwa wameunga mkono malalamiko ya awali ya Mahakama ya Katiba dhidi ya Hlophe, wakaonekana kujirekebisha mnamo 2013, wakati wakili wao, Bantubonke Tokota na Selby Mbenenge, ghafla walizindua changamoto dhidi ya mamlaka ya tribunal ambayo Tume ya Huduma ya Kijaji ilikuwa imeanzisha kuchunguza malalamiko yao wenyewe.[21][22][23] Ingawa majaji walidai kuwa walikuwa wakijaribu kudumisha Katiba,[24] Eusebius McKaiser aliwalaumu kwa "unyonge".[25] Changamoto yao kuhusu uhalali wa tribunal ilishindwa katika Mahakama Kuu ya Gauteng Kusini,[26] na mnamo 2016, kwa rufaa,[27] katika Mahakama ya Rufaa ya Juu;[28] walijaribu kufanya rufaa kwa mahakama yao wenyewe, Mahakama ya Katiba,[29] lakini walikataliwa ruhusa ya kufanya hivyo.[30] Nkabinde mwishowe alitoa ushahidi dhidi ya Hlophe katika Tribunal ya Maadili ya Kijaji mnamo 2020,[18][31] na Hlophe alifukuzwa kazi mnamo 2024.[32]

Jaji Mkuu Msaidizi

[hariri | hariri chanzo]

Mnamo 23 Mei 2016, Rais Jacob Zuma alitangaza kuwa Nkabinde atakuwa kaimu Jaji Mkuu Msaidizi wa Afrika Kusini kufuatia kustaafu kwa Jaji Dikgang Moseneke kutoka nafasi hiyo.[33] Alishika nafasi hiyo kwa zaidi ya mwaka mmoja hadi Jaji Raymond Zondo alipoteuliwa kuchukua nafasi ya Moseneke mnamo Juni 2017; wakati huo, alikuwa pia akishika nafasi ya kaimu Jaji Mkuu wa Afrika Kusini mnamo Novemba 2016.[1] Wakati uteuzi wa Zondo ulipotangazwa, mwanasiasa wa upinzani Julius Malema aliandika barua wazi kwa Zuma, akilalamika kuwa alikuwa amemwacha Nkabinde, mgombea mwenye sifa ya mwanamke mweusi; kwa majibu, Zuma alisema kuwa muhula wa Nkabinde katika mahakama hiyo ulikuwa ukiisha miezi sita baadaye.[34]

Nkabinde alistaafu kutoka baraza la majaji mnamo Desemba 2017 baada ya kikao maalum cha heshima tarehe 7 Desemba, ambapo alitoa uamuzi wake wa mwisho katika kesi ya sheria ya kazi ya Afrika Kusini Public Servants Association obo Ubogu v Head of the Department of Health, Gauteng and Others, Head of the Department of Health, Gauteng and Another v Public Servants Association obo Ubogu.[35] Wakati wa hotuba yake ya kuaga, Nkabinde alirejea dhana ya mgawanyo wa mamlaka, akionyesha kuwa mgawanyo huo ulipaswa kutumika kwa kutafuta maadili ya katiba yanayoshirikiwa na matawi yote matatu ya serikali; alidhani kuwa ikiwa matawi ya kisheria na ya utendaji yangefanya zaidi kukuza Katiba, mahakama ingecheza jukumu dogo sana kuliko inavyohitajika sasa.[3]

Kiti chake katika Mahakama ya Katiba kilibaki wazi kwa karibu miaka miwili hadi, mnamo 2019, Rais Cyril Ramaphosa alipoteua Zukisa Tshiqi na Steven Majiedt kujaza nafasi zilizobaki baada ya kustaafu kwa Nkabinde na Moseneke.[36]

Kustaafu

[hariri | hariri chanzo]

Tangu kustaafu kwake kutoka baraza la majaji, Nkabinde amehudumu, miongoni mwa kazi zingine, kama jaji aliyeteuliwa chini ya [[Sheria ya Udhibiti wa Mawasiliano na Ut

Tanbihi

[hariri | hariri chanzo]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Justice Bess Nkabinde". Mahakama ya Katiba ya Afrika Kusini. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2020-09-26. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  2. ↑ "Kitabu cha Wanawake wa Afrika Kusini: Majaji". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2009-08-04. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  3. 1 2 "Jaji wa Mahakama ya Katiba Bess Nkabinde astaafu". De Rebus (kwa American English). 2018-02-28. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  4. ↑ "'Mahakama inahitaji jaji wa kike'". IOL. 17 Oktoba 2005. Iliwekwa mnamo 21 Februari 2024.
  5. ↑ "'Tunawasaidia wagombea weusi'". News24 (kwa American English). 24 Oktoba 2005. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  6. ↑ Myburgh, James (29 Agosti 2008). "Fumbo kubwa la Mahakama ya Katiba". PoliticsWeb. Iliwekwa mnamo 2016-04-07.
  7. ↑ Johnson, Rachel E. (2014). "Wanawake kama Ishara ya Mpya? Uteuzi wa Mahakama ya Katiba ya Afrika Kusini tangu 1994" (PDF). Politics & Gender (kwa Kiingereza). 10 (4): 595–621. doi:10.1017/S1743923X14000439. ISSN 1743-923X. S2CID 147617042.
  8. ↑ "Wanawake wa kiislamu watapata haki zaidi katika sheria ya ndoa". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2009-07-16. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  9. ↑ "Mahakama kuu yatoa uamuzi kuhusu ufafanuzi wa ubakaji". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2007-05-10. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  10. ↑ Phelps, Kelly; Kazee, Sha'ista (2007). "Mahakama ya Katiba inapiga marufuku ubakaji wa kinyume - usawa wa kijinsia na kanuni ya kisheria katika Masiya v DPP". South African Journal of Criminal Justice. 20 (3).
  11. ↑ Woolman, Stu (2007). "Sheria ya Haki za Binadamu inayotoweka". South African Law Journal. 124.
  12. ↑ Lee v Minister of Correctional Services Kigezo:Cite SAFLII.
  13. ↑ Botha and Another v Rich N.O. and Others Kigezo:Cite SAFLII.
  14. ↑ Fagan, Anton (2013). "Sababu katika Mahakama ya Katiba: Lee v Minister of Correctional Services" (PDF). Constitutional Court Review. 5: 104–134. doi:10.2989/CCR.2013.0005. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo (PDF) mnamo 2016-12-20. Iliwekwa mnamo 2016-04-07.
  15. ↑ Bhana, Deeksha; Meerkotter, Anmari (2015). "Athari ya Katiba kwa sheria ya kawaida ya mikataba: Botha v Rich NO". South African Law Journal. 132 (3).
  16. ↑ Wallis, Malcolm (17 Septemba 2015). "Hakika ya Biashara na Katiba: Je, Zinaweza Kuendana?". South African Law Journal. Iliwekwa mnamo 10 Aprili 2016.
  17. 1 2 3 "Hlophe: Maswali makubwa". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2008-06-20. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  18. 1 2 Thamm, Marianne (2020-12-08). "Jaji wa Mahakama ya Katiba Bess Nkabinde anashikilia maamuzi yake wakati Hlophe anawashawishi wote walio karibu naye". Daily Maverick (kwa Kiingereza). Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  19. ↑ "Mkuu wa ANC anashutakana na majaji kwa njama dhidi ya Zuma". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2008-07-04. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  20. ↑ "Mahakama inafikiria madai ya 'ushawishi usiofaa' dhidi ya Hlophe". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2008-06-16. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  21. ↑ "Kusikilizwa kwa Hlophe: Tribunal sio halali, anasema wakili". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2013-10-01. Iliwekwa mnamo 2024-01-17.
  22. ↑ "Majaji katika hali ngumu". News24 (kwa American English). 6 Oktoba 2013. Iliwekwa mnamo 2024-01-17.
  23. ↑ "Nkabinde na Jafta wanapinga kamati ya maadili kuchunguza Hlope". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2013-10-21. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  24. ↑ Hawker, Dianne (21 Oktoba 2013). "Nkabinde na Jafta: Tunapigania Katiba". eNCA. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 19 Oktoba 2022. Iliwekwa mnamo 7 Aprili 2016.
  25. ↑ Mackaiser, Eusebius (7 Oktoba 2013). "Aibu kwa majaji hao wawili wa Mahakama ya Katiba". IOL.
  26. ↑ "Nkabinde na Mwingine v Tume ya Huduma ya Kijaji na Wengine [2014] ZAGPJHC 217".
  27. ↑ Tolsi, Niren (6 Oktoba 2014). "Ufisadi wa Hlophe: Jafta, Nkabinde wanakwamisha jambo". News24. City Press.
  28. ↑ Nkabinde na Mwingine v Tume ya Huduma ya Kijaji na Wengine Kigezo:Cite SAFLII.
  29. ↑ "Tume ya Huduma ya Kijaji inapinga ombi la Nkabinde na Jafta katika Mahakama ya Katiba". Sunday Times (kwa Kiingereza). 13 Mei 2016. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  30. ↑ Nkabinde na Mwingine v Tume ya Huduma ya Kijaji na Wengine Kigezo:Cite SAFLII.
  31. ↑ "Bess Nkabinde anashikilia kuwa John Hlophe alijaribu kumshawishi katika kesi za Zuma". Business Day (kwa Kiingereza). 8 Desemba 2020. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  32. ↑ "John Hlophe: Bunge la Afrika Kusini limemfukuza jaji mkuu". BBC News (kwa Kiingereza (Uingereza)). 2024-02-22. Iliwekwa mnamo 2024-06-08.
  33. ↑ "Rais Zuma amteua kaimu jaji mkuu msaidizi". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2016-05-23. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  34. ↑ "Zuma anafafanua kwa nini Nkabinde hakuteuliwa kuwa jaji mkuu msaidizi". The Mail & Guardian (kwa Kiingereza). 2017-03-08. Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  35. ↑ Khoza, Amanda (7 Desemba 2017). "Jaji Bess Nkabinde amvua kanzu za Mahakama ya Katiba baada ya miaka 12". News24 (kwa American English). Iliwekwa mnamo 2024-02-21.
  36. ↑ Gerber, Jan (11 Septemba 2019). "Mahakama ya Katiba: Ramaphosa amteua majaji Zukisa Tshiqi, Stevan Majiedt". News24 (kwa American English). Iliwekwa mnamo 2023-12-30.
Rudishwa kutoka "https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Bess_Nkabinde&oldid=1482639"