Wakaramojong

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta

Karamojong au Karimojong , ni kabila inayohusika katika kilimo na ufugaji hasa wanaoishi katika kaskazini-mashariki mwa Uganda. Lugha yao pia inajulikana kama Karamojong au Karimojong, na ni sehemu ya kundi la lugha ya Nilo-Sahara.


Historia[hariri | hariri chanzo]

Watu wa Karamojong wanaishi katika sehemu ya kusini mwa mkoa wa Karamoja, kaskazini-mashariki ya Uganda, ambao ni asilimia kumi ya nchi ya Uganda. Kulingana na wanaanthropolojia watu wa Karamojong ni sehemu ya kundi lililohamia kutoka Ethiopia katika miaka ya 1600 BK na kugawanywa katika matawi mawili, huku tawi moja likihamia nchi ya Kenya na kuunda kundi la Kalenjin na nguzo ya Wamasai. Tawi lingine lililojulikana kama Ateker lilihamia upande wa magharibi. Ateker zaidi iligawanyika katika makundi kadhaa, zikiwa ni pamoja Turkana katika nchi Kenya, Iteso, Dodoth au Dodos, Jie, Karamojong, na Kumam nchini Uganda, pia Jiye na Toposa kusini mwa Sudan wote hawa wakijulikana kama "Kundl la Kiteso" au "Kundi la Karamojong ".


Karamojong walikuwa awali wanajulikana kama Jie. Jina Karamojong lilitokana na kauli "Ekar ngimojong", linamaanisha "watu wakongwe hawaweza kutembea zaidi". Kulingana na tamaduni, kundi la watu hawa ambao sasa wanajulikana kama ni Karamojong wanasemekana kuhamia kutoka Abyssinia kati ya miaka ya 1600 na 1700 BK kama kundi moja linalojulikana kama Jie. Walipofika mpakani mwa Kenya na Ethiopia, inasemekana kuwa waligawanyika katika makundi kadhaa: Turkana, Toposa, na Dodoth. Kati ya makundi haya tatu, Waturkana waliamua kubaki ambako waliko sasa. Kundi la pili ambalo baadaye lilikuja kujulikana kama Toposa liliendelea moja kwa moja hadi Sudan. Kundi la tatu, Wadodoth waliamua kubaki katika sehemu ya Apule katika sehemu ya kaskazini ya Karamoja. Kundi kuu liliendelea upande wa kusini na baada ya kufika katika wilaya kuu ambayo sasa ni ya Jie, makundi haya kuu yanaripotiwa kugawanyika katika makundi matatu zaidi na kuhamia kusini zaidi: Wapia, Wabokora, na Wamatheniko. Kundi la tatu la Wamatheniko, lilienda upande wa magharibi na kufomu lugha za Kiteso, Kikumam na Kilangi. Lilikuwa kundi hili la mwisho ambalo lilisafiri zaidi ambalo linasemekana kutumia kauli ya " watu wakongwe hawaweza kutembea zaidi ".


Lugha[hariri | hariri chanzo]

Katika lugha ya Kikaramojong, watu na lugha hii hutumia viambishi awali ŋi- na na- mtawalia, ukosefu wa kiambishi awali huonyesha nchi au sehemu wanamoishi. Matawi yaliyotajwa hapo awali kutoka lugha zinazozungumza Ateker yanaweza kueleweka kwa kiasi kikubwa au kidogo. (Lugha ya Kilango nchini Uganda pia inauhusiano wa kiasi fulani na Lugha ya ŋiKarimojong, na hii inathibitishwa na majina yanayofanana miongoni mwa mambo mengine, ingawa wananjia fulani ya kuzungumza ambayo walikopa kutoka lugha ya Kiluo).


Utamaduni[hariri | hariri chanzo]

Shughuli kuu ya maisha ya watu wa Karamojong ni ufugaji mifugo, ambayo ina umuhimu wa kijamii na kitamaduni. Kulima mazao ni shughuli ya sekondari na huratibiwa tu katika maeneo ambayo yanaweza kulimwa.


Kutokana na hali ya hewa ya jangwa katika eneo hilo, Watu wa Karamojong walikuwa daima wanajaribu njia tofauti za ufugaji kama vile kuwahamisha wanyama katika maeneo tofauti ambazo zina nyasi kwa ajili ya malisho , ambapo kwa muda wa miezi 3-4 kwa mwaka, wao walihamisha mifugo yao katika wilaya jirani kutafuta maji na malisho ya wanyama wao.


Upatikanaji wa chakula na maji daima ni wasiwasi na ina athari kwenye mwingiliano wa kundi la Karamojong na makundi mengine ya kikabila.


Migogoro[hariri | hariri chanzo]

Karamojong wamekuwa wakihusika katika migogoro mbalimbali unaozingatia mazoezi ya uibaji wa wanyama.


Watu wa Karamojong daima wanahusika katika vita na majirani wao nchini Uganda, Sudan na Kenya kutokana na uwizi wa mifugo wa mara kwa mara. Hii inaweza kutokana na imani za mila kuwa watu wa Karamojong wanamiliki wanyama wote kwa haki ya Mungu, lakini pia kwa sababu mifugo hasa ng;ombe, ni muhimu katika mazungumzo ya kutoa mahari kwa ajili ya bibi. Wanaume wachanga hutumia uwizi wa mifugo kama haki ya kifungu na njia ya kuongeza mifugo yao ili kupata heshima. Katika miaka ya hivi karibuni maumbile na matokeo ya uwizi wa mifugo yameongezeka na kuwa hatari kwani kabila ya Karamojong imekuwa ikinunua bunduki aina ya AK47 kwa ajili ya migogoro hiyo.


Serikali ya Uganda wamejaribu broker Misamaha mikataba kwa silaha, lakini idadi ya mifugo ya Karamojong kuwa alitaka per bunduki imeonyesha pia mwinuko kwa makubaliano ya maana yoyote kufanywa.


Viungo vya nje[hariri | hariri chanzo]