Tungo kirai

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta

Tungo kirai ni kipashio kidogo cha kimuundo chenye neno moja au zaidi ambacho hakina muundo wa kiima (K) na kiarifu (A). Kirai huwa na neno kuu moja kinalotawala. Neno hilo linalotawala ndilo huwa/hukupa dhana (aina) ya kirai.

Uanishaji wa kirai[hariri | hariri chanzo]

Uanishaji wa virai umejikita katika aina za maneno, yaani, aina za virai zinatokana na aina za maneno. Kwa kutumia kigezo hicho tunapata aina za virai zifuatazo:

(i) Kirai nomino (KN) (ii) Kirai kivumishi (KV) (iii) Kirai kitenzi (KT) (iv) Kirai kielezi (KE) (v) Kirai kiunganishi (KU) (vi) Kirai kihisishi (KH)

(i) Kirai nomino (KN)[hariri | hariri chanzo]

Muundo wa kirai nomino umejikita katika nomino au mahusiano ya nomino. Neno kuku linalotawala muundo huu ni nomino. Kirai nomino kinaweza kuundwa na:

(A) Nomino moja

Mfano:

  • Baba
  • Kalamu
  • Embe
  • Darasa
  • Nyumba
  • Kunguni
  • Tanzania
  • Kenya
  • Uganda
  • Rwanda
  • Burundi
(B) Nomino na nomino

Mfano:

  • Baba na mama
  • Wazee kwa vijana
  • Paka na panya
(C) Kiwakilishi

Hapa unatumia aina zote za viwakilishi Mfano: Wewe, ninyi, mimi, sisi, yeye, wao, n.k.

(ii) Kirai kivumishi (KV)[hariri | hariri chanzo]

Kirai kivumishi muundo wake umejikita katika vivumishi. Kirai kivumishi hutawaliwa na aina zote za vivumishi.

Mifano
  • Nyumba yetu imebomoka
  • Kitabu cha mwalimu kimepotea
  • Chakula kitamu kimekwisha

(iii) Kirai kitenzi (KT)[hariri | hariri chanzo]

Kirai hiki huundwa kwa vitenzi vya aina zote.

Mifano
  • Cheza
  • Kimbia
  • Ni
  • -Kuwa
  • Somo, n.k.

(iv) Kirai kielezi (KE)[hariri | hariri chanzo]

Kirai hiki huundwa kwa aina mbalimbali za vielezi: Mfano:

  • Polepole
  • Sana
  • Mara mbili
  • Asubuhi
  • Darasani, n.k.

(v) Kirai kiunganishi (KU)[hariri | hariri chanzo]

Kirai hiki huundwa kwa kutumia viunganishi mbalimbali. Mfano:

  • Ingawa
  • Na
  • Kwa kuwa
  • Bila
  • Pasipo
  • Sembuse
  • Lakini, n.k.

(vi) Kirai kihisishi (KH)[hariri | hariri chanzo]

Kirai hiki huundwa kwa kutumia aina zote za vihisishi. Mfano:

  • Duh!
  • Aisee!
  • Kumbe!
  • Loh!
  • Naam!
  • Ewa!
  • Ahsante!

Tazama pia[hariri | hariri chanzo]

Globe of letters.svg Makala hii kuhusu mambo ya lugha bado ni mbegu.
Je, unajua kitu kuhusu Tungo kirai kama historia yake, uenezi au maendeleo yake?
Labda unaona habari katika Wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa?
Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.