Tatizo la Kupepesuka lenye Ukosefu wa Umakinifu

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta
Attention-deficit/hyperactivity disorder
Classification and external resources
Children with ADHD find it more difficult to focus and to complete their schoolwork.
ICD-10 F90.
ICD-9 314.00, 314.01
OMIM 143465
DiseasesDB 6158
MedlinePlus 001551
eMedicine med/3103 ped/177
MeSH D001289

Tatizo la Kupepesuka lenye Ukosefu wa Umakinifu (TKUU, sawia na tatizo la hipakinetiki katika ICD-10) ni tatizo la kiakili[1] la aina ya ukuaji wa nyuro[2][3] ambapo kuna matatizo makuu katika umakinifu na/au kupepesuka na kufanya kitu kwa usukumizi ambayo si mwafaka kwa umri wa mtu.[4] Ili utambuzi ufanywe, dalili hizi ni sharti ziwe zimeanza mtoto akiwa kati ya miaka sita na kumi na mbili na zidhihirike kwa zaidi ya miezi sita.[5][6] Kukosa kumakinika hufanya matokeo kuwa duni kwa watu wanaoenda shuleni. Licha ya hali hii kuwa tatizo la kiakili lililotafitiwa na kutambuliwa mara nyingi katika watoto na vijana, kisababishi chake katika visa vingi hakijajulikana. Tatizo hili huwaathiri takriban asilimia 6 hadi 7 ya watoto wanaotambulika kupitia kigezo cha DSM-IV[7] na asilimia 1 hadi 2 wanaotambulika kupitia kigezo cha ICD-10.[8] Viwango vya visa huwa sawa katika nchi zote na hutegemea sana namna ya utambuzi.[9] TKUU hutokea takriban mara tatu au zaidi katika wavulana kuliko wasichana.[10][11] Karibu asilimia 30 - 50 ya watu wanaotambulika na tatizo hili wakiwa wachanga huendelea kuwa na dalili hizi katika utu uzima[12] na asilimia 2 - 5 ya watu wazima wana hali hii.[1] Hali hii inaweza kuwa ngumu kutofautisha na matatizo mengine sawia na yale yenye kupepesuka kwa kawaida.[6] udhibiti wa TKUU mara nyingi huhusisha mchanganyiko wa kushauriwa, mabadiliko ya hali ya maisha na matibabu ya kutumia dawa. Matibabu hupendekezwa kama matibabu ya kwanza katika watoto wenye dalili kali na yanaweza kutumika katika wenye dalili za wastani wasiorekebika baada ya kushauriwa.[13]:p.317 Athari za muda mrefu za dawa hizi hazijulikani na matibabu haya hayapendekezwi katika watoto wasiofikia umri wa kwenda shule. Vijana na watu wazima huelekea kukuza stadi za kuhimila zinazochukua nafasi ya baadhi ya au udhaifu wao wote.[14]

TKUU na utambuzi na matibabu yake lina limeonekana kuwa na utata kwanzia miaka ya 1970.[15] Utata huu umewahusisha matabibu, walimu, viongozi, wazazi na watangazaji. Mada za utata hujumuisha visababishi vya tatizo hili na utumizi wa vichangamsho kama matibabu.[16][17] Wahudumu wengi wa afya hukubali kwamba TKUU ni tatizo halisi linalozua mjadala katika jamii ya kisayansi, hasa kuhusu jinsi linavyotambuliwa na kutibiwa.[18][19][20]

Ishara na dalili[hariri | hariri chanzo]

Mara nyingi kutomakinika, kupepesuka (kutotulia kwa watu wazima), tabia ya kuzua vurugu na usukumizi wa ghafla hupatikana katika TKUU.[21][22] Kutatizika katika masomo hutokea mara nyingi sawia na matatizo ya kimahusiano.[21] Dalili zinaweza kuwa ngumu kufasili kwa sababu ya ugumu wa kutambua mwanzo wa viwango vya kawaida vya kutomakinika, kupepesuka na mwisho wa usukumizi na viwango muhimu vinavyohitaji usaidizi.[23]:p.26 Ili hali hii kutambulika, ni sharti dalili hizi zidhihirike katika mandhari mawili tofauti kwa miezi sita au zaidi na katika kiwango kilicho juu ya kile cha watoto wengine wa umri sawa.[24]TKUU linaweza kuainishwa katika aina tatu kulingana na dalili zinazojidhihirisha—linalozidisha kutomakinika, la kupepesuka na usukumizi, au aina changamani ikiwa vigezo vya aina zote mbili zifikiwa.[23]:p.4 Mtu asiyemakinika anaweza kuonyesha baadhi ya/au dalili hizi zote:[25]

  • Kuvurugika mawazo kwa urahisi, kutotambua habari za kina, kusahau na kubadili shughuli kutoka moja hadi nyingine mara nyingi.
  • Ugumu wa kuzingatia shughuli moja
  • Kuchoshwa na kazi baada ya muda mfupi isipokuwa pale mtu anapofanya kazi inayomvutia
  • Ugumu wa kumakinika katika kupanga na kukamilisha kazi fulani au kujifunza jambo jipya
  • Tatizo la kukamilisha au kuwasilisha kazi ya ziada, mara nyingi kutokana na kupoteza vifaa (kwa mfano penseli, vitu vya kuchezea, kazi ya ziada) vinavyohitajika kukamilisha kazi au shughuli hizi.
  • Haonekani kusikiza anapoongeleshwa
  • Kuzubaa, kuchanganyikiwa kwa urahisi na kutembea polepole
  • Ugumu wa kuchakata habari haraka na kwa usahihi kama watu wengine
  • Ugumu wa kufuata maagizo

Mtu mwenye tatizo la kupepesuka anaweza kuonyesha baadhi ya/au dalili hizi zote:[25]

  • Kuhangaika na kufurukuta anapoketi
  • Kuzungumza bila kukoma
  • Kukimbia huku na kule, kugusa au kuchezea kitu chochote au kila kitu anachokiona
  • Ugumu wa kuketi kwa utulivu wakati wa maakuli, shuleni, akifanya kazi ya ziada na wakati wa kusimuliwa hadithi
  • Kuwa mbioni kila mara
  • Ugumu wa kufanya kazi au shughuli zinazohitaji unyamavu.

Mtu mwenye usukumizi anaweza kuonyesha baadhi ya/au dalili hizi zote:[25]

  • Kukosa subira
  • Kuropoka maoni yasiyo mwafaka, kudhihirisha hisia kwa uwazi na kufanya mambo bila kuzingatia matokeo yake
  • Ugumu wa kusubiri vitu wanavyotaka au kusubiri zamu yao katika mchezo
  • Mara nyingi hukatiza mazungumzo au shughuli za wengine.

Mara nyingi watu wenye TKUU wana ugumu katika stadi za kijamii, kama vile kuchangamana, kuanzisha na kudumisha mahusiano. Takriban nusu ya watoto na vijana wenye TKUU hukataliwa na wenzao ikilinganishwa na asilimia 10–15 ya wale wasio na hali hii. Kufundisha stadi za kijamii, mabadiliko ya kitabia na matibabu yanaweza kuwa na athari chache zenye manufaa. Kipengele muhimu kabisa katika kupunguza uhalifu, kutofaulu shuleni na tatizo la utumizi wa dawa za kulevya ni kufanya urafiki na watu wasiojihusisha na uhalifu.[26] Watoto wenye TKUU mara nyingi huwa na ugumu wa kudhibiti hasira [27] sawa namwandiko mbaya[28] kuchelewa kwakuzungumza, lugha na kuendeleza mwendo.[29][30] Ingawa hali hii husababisha athari nyingi, hasa katika jamii ya kisasa, watoto wengi wenye TKUU humakinika kwa muda mrefu wanapofanya shughuli zinazowavutia.[31]

Matatizo yanayohusiana na hali hii[hariri | hariri chanzo]

TKUU katika watoto hutokea yakiambatana na matatizo mengine kwa takriban 67%.[31] Baadhi ya hali zinazohusiana na hali hii mara nyingi hujumuisha:

  • Tatizo la Ukaidi wa Kiupinzani na tatizo la kimaadili, hali zinazotokea pamoja zikiambatana na TKUU kwa takriban 50% na 20% ya visa mtawalia.[32] Hali hizi hutambulika kwa tabia za kupambana na jamii kama vile usumbufu, uchokozi, vipindi vya hasira za kila mara, ulaghai, udanganyifu na wizi.[33] Takriban nusu ya watu wanaopepesuka na wana tatizo la ukaidi wa kiupinzani au tatizo la kitabia hupata tatizo la nafsia ya kutochangamana na jamii katika utu uzima.[34] Upigaji picha ubongo umedhihirisha kwamba tatizo nafsia na TKUU ni hali tofauti.[35]
  • Tatizo la kimsingi la uangalifu, linaloashiriwa na viwango vya chini vya umakinifu na uzingatifu, na pia ugumu wa kutolala. Watoto hawa huelekea kuhangaika, kupiga miayo na kujinyoosha na kuonekana kupepesuka sana ili kumakinika.[33]
  • Matatizo ya hisia (hasa tatizo la hisia mseto na tatizo kuu la kufadhaisha). Wavulana wanaotambulika na aina changamani ya TKUU wana uwezekano mkubwa wa kupata tatizo la kihisia.[36] Watu wazima wenye TKUU mara nyingi huwa na tatizo la hisia mseto linalohitaji kadirio la taratibu ili kutambua na kutibu hali zote mbili.[37]
  • Matatizo ya wasiwasi yametambulika kutokea mara nyingi katika watu wenye TKUU.[36]
  • Tatizo la tamaa isiyoweza kudhibitika linaweza kutokea pamoja na TKUU na sifa zake nyingi huwa sawa.[33]
  • Matatizo ya utumizi wa dawa za kulevya. Vijana na watu wazima wenye TKUU wana hatari zaidi ya kutumia dawa za kulevya na mara nyingi huwa ni pombe au bangi. Sababu ya hali hii inaweza kutokana na njia ya kuzawadiwa ya ubongo wa mtu mwenye TKUU iliyogeuzwa.[1] Hali hii hufanya tathmini na matibabu ya TKUU kuwa magumu zaidi, huku matatizo ya hatari ya matumizi mabaya ya dawa za kulevya yakitibiwa kwanza kwa sababu ya hatari zake kuu.[13]:p.38[38]
  • Sindromu ya miguu isiyotulia imetambulika mara nyingi katika watu wenye TKUU na mara nyingi husababishwa na anemia ya ukosefu wa ayoni.[39][40] Hata hivyo, miguu isiyotulia inaweza kuwa kipengele cha TKUU hivyo huhitaji ukadiriaji wa makini ili kutofautisha matatizo haya mawili.[41]
  • Ugumu wa kulala na TKUU mara nyingi hutokea pamoja. Matatizo haya pia yanaweza kuwa athari za dawa zinazotumika kutibu watoto wenye TKUU. Katika watoto wenye TKUU, insomnia ni tatizo linalotokea mara nyingi zaidi na matibabu ya kitabia ndiyo matibabu yanayopendekezwa.[42][43] Ugumu wa kupata usingizi hupatikana mara nyingi katika watu wenye TKUU, lakini mara nyingi wao hulala unono na huwa na ugumu wa kuamka.[44] Melatonini mara nyingine hutumika wakati wa kulala katika watoto wanaokosa usingizi.[45]

Kuna uhusiano kati ya kukojoa kitandani bila kukoma,[46] kuchelewa kwa uwezo wa kuzungumza[47] na tatizo la kuambatanisha ukuaji, huku takriban nusu ya watu wenye tatizo la kuambatanisha ukuaji wakipata TKUU.[48]

Kisababishi[hariri | hariri chanzo]

Kisababishi cha visa vingi vya TKUU hakijulikani: hata hivyo, TKUU linaaminika kuhusishwa na mwingiliano wa kijenetiki na vipengele vya kimazingira.[49][50] Visa vingine huhusishwa na maambukizi ya awali au jeraha kwenye ubongo.[49]

Jenetiki[hariri | hariri chanzo]

Tafiti pacha zinaashiria kuwa tatizo hili mara nyingi hurithiwa kutoka kwa wazazi huku jenetiki ikisababisha takriban asilimia 75 ya visa hivi.[13][51][52] Vipengele vya kijenetiki pia vinaaminika kuhusika katika kutambua ikiwa TKUU huendelea kuwepo katika utu uzima au la.[53] Kwa kawaida, jeni kadhaa huhusika, na idadi kubwa ya jeni hizi huathiri visafirishaji vya dopamini.[54] Jeni hizi zinaweza kujumuisha: DAT1, DRD4, DRD5, 5HTT, HTR1B, SNAP25, ADRA2A, TPH2, MAOA, na dopamine beta hydroxylase.[54] Aina ya jeni inayopatikana mara nyingi inayoitwa LPHN3 hukisiwa kusababisha takriban asilimia 9 ya visa, na jeni hii ikiwepo, watu hutibiwa kwa vichangamsho.[55]Uchaguzi asilia huenda ulipendelea sifa za TKUU kwa, aghalau mtu binafsi, huenda zilimpa mtu fursa ya kuishi, huku zikikosa manufaa zikichangamanishwa tu.[56] Isitoshe, baadhi ya wanawake wanaweza kuvutiwa na wanaume wanaopenda kufanya mambo hatari hivyo kuongeza jeni zinazohatarisha mtu kwa TKUU katika kidimbwi cha jeni.[57] Kwa vile hali hii hupatikana mara nyingi katika watoto wenye kina mama wenye wasiwasi au dhiki, wengine husema kuwa TKUU ni adaptesheni inayowasaidia watoto kukabili mazingira yenye dhiki au hatari huku wakiwa na, kwa mfano, usukumizi ulioongezeka au tabia ya kuchunguza.[58] Kupepesuka kunaweza kuwa na manufaa tukiangazia mtazamo wa kinadharia, katika hali zinazohusisha hatari, mashindano au tabia isiyoeleweka (yaani kutafuta maeneo mapya au kutafuta asili mpya ya vyakula). Katika hali hizi, TKUU inaweza kuwa na manufaa katika jamii huku ikiwa hatari kwa mtu binafsi.[57] Isitoshe, katika mazingira mengine, hali hii inaweza kumnufaisha mtu binafsi, kwa mfano mwitiko wa haraka kwa hatari au stadi kuu ya uwindaji.[59]

Mazingira[hariri | hariri chanzo]

Vipengele vya kimazingira vinaaminika kuchangia kwa kiwango kidogo. Ulevi wakati wa ujauzito unaweza kusababisha tatizo la spektra ya kulewa kwa fetasi linaloweza kudhihirisha dalili sawa na TKUU.[60] Kuvuta moshi wa tumbaku katika ujauzito kunaweza kusababisha matatizo ya ukuaji wa mfumo mkuu wa neva na pia kuongeza hatari ya TKUU.[61] Watoto wengi wanaovuta moshi wa tumbaku hawapati TKUU au huwa na dalili hafifu zisizofikia kizingiti cha utambuzi. Mseto wa uhatarisho wa kijenetiki na kunusia tumbaku kunaweza kueleza kwa nini baadhi ya watoto wanaohatarishwa katika ujauzito wanaweza kupata TKUU ilhali wengine hawapati.[62] Watoto waliohatarishwa kwa ledi, hata kwa viwango vidogo, au bifenili zenye wingi wa klorini wanaweza kupata matatizo yanayofanana na TKUU hivyo tatizo hili kutambuliwa.[63] Kuhatarishwa kwa viuwa wadudu vya oganofosfeti kloripirifosi na fosfeti ya dialkali inahusishwa na hatari zaidi; hata hivyo, ushahidi huu haujadhibitishwa.[64] Uzito wa chini sana wa wakati wa kuzaliwa, kuzaliwa kabla ya wakati na shida za mapema pia huongeza hatari[65] sawia na maambukizi katika ujauzito, wakati wa kuzaa na katika utotoni. Baadhi ya maambukizi haya yanajumuisha: virusi mbalimbali (ukambi, tetekuwanga, rubela, enterovirusi 71) na maambukizi ya bakteria ya streptokokali.[66] Angalau asilimia 30 ya watoto wenye majeraha ya ubongo hupata TKUU baadaye[67] na takriban asilimia 5 ya visa husababishwa na majeraha ya ubongo.[68] Watoto wachache wanaweza kuonyesha kuathiriwa na rangi za chakula na dawa za kuhifadhi.[69] Kuna uwezekano kuwa baadhi ya rangi za chakula zinaweza kuwa kichocheo kwa watu wenye hatari ya kijenetiki. Uiengereza na Shirika la Uropa imeweka hatua za urekebishaji kutokana na madai haya.[70] Sukari inayopendekezwa ya lishe, na kikoleza utamu cha aspartame huonekena kuwa na kiwango kidogo cha athari au kukosa athari; isipokuwa katika watoto wa chini ya miaka sita, ambapo huenda sukari ikaongeza kiwango cha kutomakinika.[69]

Jamii[hariri | hariri chanzo]

Utambuzi wa TKUU unaweza kuashiria kuathirika kwa utendaji wa familia au mfumo duni wa elimu wala si tatizo la kibinafsi.[71] Visa vingine vinaweza kutambulika kwa matarajio ya juu ya kielimu; huku kuthibitishwa kwa hali hii kukitumiwa na wazazi katika baadhi ya nchi kupata msaada zaidi wa kifedha na kielimu kwa watoto wao.[68] Watoto wachanga zaidi darasani wametambulika na uwezekano wa kuwa na TKUU hasa kwa sababu ya kuwa nyuma katika ukuaji wao ikilinganishwa na watoto wakubwa.[72][73] Mtindo unaofanana na wa TKUU hutokea mara nyingi katika watoto waliopitia vurugu au dhuluma ya kiakili.[13] Kulingana na nadharia ya muundo wa jamii, jamii huamua mipaka kati ya tabia ya kawaida na isiyo ya kawaida. Watu katika jamii: ikijumuisha matabibu, wazazi na walimu huamua vigezo vitakavyotumika, na hivyo, idadi ya watu walioambukizwa.[74] Matokeo ya hali hii ni kigezo cha DSM IV hufikia viwango vya TKUU mara tatu hadi nne zaidi kuliko cha ICD 10.[11] Thomas Szasz, muunga mkono wa nadharia hii, amesema kuwa TKUU "ilibuniwa na wala si kutambuliwa."[75][76]

Pathofisiolojia[hariri | hariri chanzo]

Muundo wa ubongo[hariri | hariri chanzo]

Diagram of the human brain

Pathofisiolojia ya TKUU si wazi kwani kuna maelezo mengi yanayobishana.[33] Katika watoto wenye TKUU, kuna upungufu wa kijumla wa kiwango cha ubongo, pamoja na ongezeko sawa katika upungufu wa kiwango cha upande wa kushoto wa koteksi inayoitangulia sehemu ya mbele.[77] Njia za ubongo zinazounganisha koteksi iliyoitangulia sehemu ya mbele na striatamu pia hukisiwa kuhusika. Hii inadokeza kuwa kukosa umakinifu, kupepesuka na usukumizi unaweza kuashiria kuathirika kwa ndewe ya mbele, huku sehemu za ubongo kama vile serebelamu pia ikiathirika.[77] Mifumo ingine ya ubongo inayohusishwa na umakinifu pia imetambulika kuwa tofauti katika watu wenye TKUU na wasio nayo.[78][79]

Nyurotransmita[hariri | hariri chanzo]

Awali, ilifikiriwa kuwa idadi iliyoongezeka ya visafirishaji vya dopamini kwa watu wenye TKUU ilikuwa sehemu ya pathofisiolojia lakini inaonekana idadi hii ya juu ni kutokana na adaptesheni kwa mfiduo wa vichocheo.[80] Watu wenye TKUU wanaweza kuwa na kizingiti cha kiwango cha chini cha mwamsho. Watu hawa huifidia hali hii kwa ongezeko la vichocheo, inayosababisha kukatizwa kwa umakinifu na ongezeko la tabia ya kupepesuka. Sababu kuu ya tukio hili ni kasoro ya mwitikio wa mfumo wa dopamini kwenye kichocheo.[81] Pia, kunaweza kuwa na kasoro katika njia zinazotoa adrenalini , serotonini na kikolini au nikotini.[1][82]

Shughuli tendaji[hariri | hariri chanzo]

Nadharia moja inadai kuwa dalili hizi hutokana na ugumu katika shughuli za utendaji.[44] Shughuli za utendaji huhusu baadhi ya michakato ya kiakili inayohitajika kurekebisha na kudhibiti shughuli za kila siku za maisha.[44] Baadhi ya kasoro hizi hujumuisha: matatizo ya stadi za kupanga, kutumia wakati vyema, kuahirisha kwingi, ugumu wa kumakinika, kasi ya kufikiria, kudhibiti hisia, kutumia kumbukumbu ya sasa na kuwa na kumbukumbu fupi.[44] Kwa kawaida watu huwa na kumbukumbu ya muda mrefu.[44] Vigezo vya ukosefu wa shughuli za utendaji hufikiwa katika asilimia 30- 50 ya watoto na vijana wenye TKUU.[83] Utafiti mmoja uligundua kuwa asilimia 80 ya watu wenye TKUU walikuwa na kasoro katika angalau mojawapo ya shughuli ya utendaji ikilinganishwa na asilimia 50 ya watu wasio na TKUU.[84] Kutokana na kiwango cha ubongo kukua na matakwa ya juu ya kudhibiti utendaji mtu anapozidi kukua, kasoro za TKUU zinaweza kutojionyesha kikamilifu hadi kufikia ujana au hata utu uzima wa mapema.[44]

Utambuzi[hariri | hariri chanzo]

TKUU hutambuliwa kwa kadirio la ukuaji wa tabia za utotoni na za kiakili kwa mtu binafsi; ikijumuisha kutozingatia athari za dawa, matibabu na matatizo mengine ya kimatibabu au kisaikaitria kama maelezo ya dalili.[13]:p.19–27 Mara nyingi utambuzi huzingatia maoni kutoka kwa wazazi na walimu[6] huku utambuzi mwingi ukianzishwa baada ya mwalimu kutoa madai haya.[68] Hii inaweza kuonekana kama kipeo cha mojawapo ya/au tabia za binadamu endelevu zinazopatikana katika watu wote.[13]:p.130 Utambuzi hauthibitishwi au kutupiliwa mbali ikiwa mtu atanufaika na matibabu au la.[6] Kwa vile tafiti za picha za ubongo hazina matokeo imara miongoni mwa watu, picha hizi hutumika kufanya utafiti pekee wala si utambuzi.[85] Mara nyingi vigezo vya DSM-IV hutumika Marekani ya Kaskazini kufanya utambuzi ilhali bara Uropa hutumia vigezo vya ICD-10. Utambuzi wa TKUU hutumia vigezo vya DSM-IV mara 3-4 kuliko vigezo vya ICD-10.[11] Tatizo hili huanishwa kama tatizo la kisaikaitria[1] la aina ya tatizo la ukuaji wa nyuro.[3] Isitoshe, tatizo hili pia huainishwa kama tatizo la tabia ya vurugu pamoja na tatizo la ukaidi wa kiupinzani, tatizo la kitabia na tatizo la kutoafikiana na watu.[86] Utambuzi hauashirii tatizo la kinyurolojia.[13] Inapendekezwa kuwa hali zinazohusishwa zichunguzwe, kama vile: hisia, mfadhaiko, tatizo la ukaidi wa kiupinzani na tatizo la mwenendo, aidha matatizo ya kujifunza na ya lugha. Matatizo zaidi yanayopaswa kuchunguzwa yanajumuisha: matatizo mengine ya ukuaji wa nyuro, mtetemo wa kineva, na apnea ya usingizi.[87]

Mwongozo wa Kiutambuzi na Kitakwimu[hariri | hariri chanzo]

Sawa na matatizo mengine ya akili, utambuzi rasmi hufanywa na mtu aliyehitimu kulingana na vigezo vilivyowekwa. Nchini Marekani, vigezo hivi vimewekwa na Muungano wa Kisaikiatria wa Marekani katika Mwongozo wa Kiutambuzi na Kitakwimu wa Matatizo ya Kiakili. Kulingana na kigezo cha DSM, kuna aina tatu za TKUU:[5][24]

  1. TKUU yenye hali kuu ya kutomakinika Aina hii hidhihirika kwa dalili zinazojumuisha kuzubaa kwa urahisi, kusahau, kuduwaa, kukosa mpangilio, umakinifu duni na ugumu wa kukamilisha kazi.[5] Mara nyingi watu huita tatizo hili "tatizo la ukosefu wa umakinifu". Hata hivyo, neno hili halijakubalika kirasmi kwanzia kusahihishwa kwa DSM mwaka wa 1994.
  2. Aina ya TKUU yenye hali kuu ya kupepesuka na usukumizi hudhihirika kwa wasiwasi mwingi na kutotulia, kupepesuka, ugumu wa kusubiri na kutulia kitini, tabia za kitoto; tabia za vurugu pia zinaweza kuwepo.[5]
  3. Aina changamani ya TKUU ni mchanganyiko wa aina hizi mbili.[5]

Uainishaji huu hutegemea kuwepo kwa angalau dalili 6 kati ya 9 za muda mrefu (zinazudumu kwa angalau miezi 6) za kukosa umakinifu, kupepesuka na usukumizi au zote mbili.[88] Ili kuzingatiwa, dalili hizi sharti zidhihirike kufikia umri wa miaka 6 hadi 12, na ziwepo katika zaidi ya muktadha mmoja (kwa mfano nyumbani na shuleni au kazini).[24] Dalili hizi si sharti ziwe mwafaka kwa mtoto wa umri huo[5][89] na kuwepo kwa ushahidi kuwa dalili hizi husababisha matatizo ya kijamii, shule au kazi.[88] Watoto wengi wenye TKUU huwa na aina changamani. Watoto wenye aina ya kutomakinika wana kiwango kidogo cha uwezekano wa kuigiza au ugumu wa kuhusiana na watoto wengine. Watoto hawa wanaweza kuketi bila kuzungumza ilhali hawamakiniki, hivyo kupelekea ugumu wa kuzingatiwa.[24]

Uainishaji wa Kimataifa wa Magonjwa[hariri | hariri chanzo]

Katika toleo la kumi la Uainishaji wa Kimataifa wa Kitakwimu wa Magonjwa na Matatizo ya Afya Yanayohusiana ishara za TKUU zimetajwa kuwa "matatizo ya hipakinetiki". Tatizo la kitabia (linalofasiliwa kama ICD-10)[29] likiwepo, hali hii hujulikana kama tatizo la mwenendo la hipakinetiki. Katika hali zingine, tatizo hili huainishwa kama kukatizwa kwa shughuli na umakinifu, matatizo mengine ya hipakinetiki au matatizo ya hipakinetiki yasiyo bayana. Tatizo la pili kwa wakati mwingine huitwa, sindromu ya hipakinetiki.[29]

Watu wazima[hariri | hariri chanzo]

Watu wazima wenye TKUU hutambuliwa kutumia kigezo sawa, ikijumuisha kuwa dalili zao sharti ziwe zilidhihirika kufikia umri wa miaka 6 hadi 12. Kuwauliza wazazi au walezi maswali ya jinsi tabia na ukuaji wa utotoni huwa sehemu ya ukadiriaji; historia ya TKUU katika familia pia huongeza uzito utambuzi.[1] Ingawa dalili kuu za TKUU ni sawa katika watoto na watu wazima, dalili hizi mara nyingi hudhihirika kwa njia tofauti katika watu wazima kuliko watoto. Kwa mfano, hali ya kupepesuka inayoonekana katika watoto inaweza kudhihirika kama kukosa utulivu na shughuli isiyokoma ya kiakili katika watu wazima.[1]

Utambuzi mbadala[hariri | hariri chanzo]

Dalili za TKUU zinazoweza kuhusishwa na matatizo mengine[90]
Mfadhaiko Tatizo la wasiwasi Wazimu
  • Wasiwasi au hisia ya wasiwasi isiyokoma
  • Kukasirika
  • Ugumu wa kutulia
  • Kumakinika zaidi
  • Kuchoka haraka
  • Kiwango cha chini cha kuhimili dhiki
  • Ugumu wa kuwa mwangalifu

Dalili za TKUU kama vile kiwango cha chini cha hisia na mtazamo duni wa mtu binafsi, mabadiliko ya hisia na kukasirika zinaweza kukanganywa na disthimia, siklothimia au tatizo la hisia mseto pamoja na tatizo la nafsi la hisia dhaifu.[1] Baadhi ya dalili zinazotokana na matatizo wa kihisia, tatizo la kutohusiana na watu, ulemavu wa ukuaji au ulemavu wa akili au athari za matumizi ya dawa za kulevya kama vile ulevi na kujitenga zinaweza kuingiliana na baadhi ya zile za TKUU. Matatizo haya wakati mwingine yanaweza kutokea pamoja na TKUU. Hali za kimatibabu zinazoweza kusababisha dalili za aina ya TKUU zinajumuisha: uthiroidi, matatizo ya tukutiko, kiwango cha kusumisha cha ledi, upungufu wa uwezo wa kusikia, ugonjwa wa ini, apnea ya usingizi, miingiliano ya dawa, na jeraha la kichwa.[91] Matatizo ya usingizi ya kimsingi yanaweza kuthuru umakinifu na mtindo na dalili za TKUU zinaweza kuathiri usingizi.[92] Hivyo, inapendekezwa kuwa watoto wenye TKUU wakadiriwe kila mara kuhusu matatizo ya usingizi.[93][94] Usingizi mwingi katika watoto unaweza kusababisha dalili za kimsingi kama vile kupiga miayo na kusugua macho, usukumizi, kupepesuka, uchokozi, mabadiliko ya hisia na kutomakinika.[93][95] Apnea tata ya usingizi pia inaweza kusababisha dalili za aina ya TKUU.[96]

Udhibiti[hariri | hariri chanzo]

Udhibiti wa TKUU kwa kawaida huhusisha kushauriwa au matibabu pekee au changamani. Huku matibabu yakiboresha matokeo ya muda mrefu, matokeo hasi hayawezi kuepukika kabisa.[97] Matibabu yanayotumika hujumuisha vichangamsho, atomoxetine, vichangamsho vya alpha vya adrenalini na wakati mwingine dawa za kutuliza mfadhaiko.[36] Dawa hizi zina kiwango kidogo cha athari kwa takriban asilimia 80 ya watu.[98] Kubadilisha lishe pia kunaweza kuwa na manufaa[99] huku ushahidi pia ukionyesha manufaa ya asidi huru ya shahamu na kiwango kidogo cha kuhatarishwa kwa rangi ya chakula.[100] Ushahidi huu hauonyeshi ikiwa kuondoa vyakula vingine katika lishe kuna athari yoyote.[100]

Jamii-nafsi[hariri | hariri chanzo]

Kuna ushahidi imara kuhusu matumizi ya therapi za kitabia katika TKUU[101] na hupendekezwa kama matibabu ya kwanza kwa watu wenye dalili chache au hawajafika umri wa kwenda shuleni.[102] Matibabu ya kisaikolojia yanayotumika huhusisha: juhudi zaelimu nafsia, therapi ya kitabia, therapi ya ufahamu wa kitabia, saikotherapi baina ya watu, therapi ya familia, mikakati inayohusiana na elimu, kufunza stadi za kijamii, kufunza wazazi kuhusu udhibiti,[13] na mwitikio wa nyuro.[103] Elimu ya wazazi imetambulika kuwa na manufaa ya muda mfupi.[104] Kuna kiwango kidogo cha utafiti wa hali ya juu kuhusu ubora wa therapi ya familia dhidi ya TKUU, ingawa ushahidi uliopo unaonyesha kuwa therapi hii ni sawa katika utunzaji wa kijamii na bora kuliko dawa za kipoza ungo.[105]makundi maalum ya kusaidia TKUU zinatumika kama asili ya habari na zinaweza kusaidia familia kuhimili TKUU.[106]

Matibabu[hariri | hariri chanzo]

File:Ritalin.jpg|thumb|methylphenidate (Ritalin) 10 mg tablets]]Matibabu kwa kutumia vichocheo ndiyo hupendekezwa katika matibabu ya dawa.[107] Kuna baadhi ya dawa zisizo za vichocheo kama vile atomoxetine, zinazoweza kutumika kama matibabu mbadala.[107] Hakuna utafiti bora unaolinganisha matibabu haya, hivyo hakuna ushahidi kuhusu athari kwenye matokeo ya masomo na mitindo ya kijamii.[108] Matibabu ya dawa hayapendekezwi katika watoto wa chini ya umri wa kwenda shuleni kwani athari zake za muda mrefu katika umri huu hazijulikani.[13][109] Athari za muda mrefu za vichocheo hazijulikani na utafiti mmoja tu ndio umetambua manufaa yake, utafiti wa pili ukikosa kutambua manufaa huku wa tatu ukitambua ushahidi wa madhara.[110] Atomoxetine inaweza kupendekezwa kwa watu walio katika hatari ya kutumia matibabu ya vichocheo vibaya kwa sababu haiwezi kutumika vibaya.[1] Mwongozo kuhusu wakati wa kutumia matibabu ya dawa hutofautiana katika nchi, huku Taasisi ya Kitaifa ya Ubora wa Utambuzi ya Uingereza, ikipendekeza matumizi yake katika hali kali, nayo miongozo mingi ya Marekani ikipendekeza matumizi yake kwa takriban hali zote.[111] Vichocheo na atomoxetine huwa na athari, ingawa kwa kawaida huwa ziko salama kuzitumia. [107] Vichocheo vinaweza kusababisha saikosisi au mania; ingawa hali hizi hazitokei mara nyingi.[112] Ufuatiliaji wa kila mara unapendekezwa kwa watu walio chini ya matibabu ya muda mrefu.[113] Therapi ya vichocheo inapaswa kuachishwa baada ya muda ili kukadiria ikiwa kuna haja ya kuendeleza matibabu.[114] Matibabu ya vichocheo yana uwezekano wa kutumika vibaya na kupelekea kutegemea[115] huku watu wenye TKUU wakiwa na hatari ya matumizi mabaya ya dawa, matumizi ya vichocheo kwa jumla huonekana kupunguza hatari au kuwa bila hatari yoyote.[1] Usalama wa matibabu haya katika ujauzito haujulikani.[116] Ukosefu wa zinki umehusishwa na dalili za kukosa umakinifu. Pia kuna ushahidi kuwa nyongeza ya zinki inaweza kuwanufaisha watoto wenye TKUU walio na viwango vya chini vya zinki.[117] Ayoni, magnesi na aidini pia zinaweza kuwa na athari dhidi ya dalili za TKUU.[118] Kuna ushahidi wa manufaa wastani ya nyongeza ya omega 3.[119]

Prognosisi[hariri | hariri chanzo]

Ufuatiliaji wa miaka minane katika watoto waliotambuliwa kuwa na TKUU (aina changamani) uligundua kuwa watoto hawa huwa na matatizo mara nyingi katika ujana iwapo watapata matibabu au la.[120] Barani Marekani, chini ya asilimia 5 ya watu wenye TKUU hupata shahada ya chuo kikuu,[121] ikilinganishwa na asilimia 28 ya idadi jumla wenye umri wa miaka 25 na zaidi.[122] Idadi ya watoto wanaofikia kigezo cha TKUU hushuka hadi nusu katika miaka mitatu kufuatia utambuzi. Hali hii hutokea pasi kutegemea matibabu yanayotumika.[123][124] TKUU huendelea kuwepo katika utu uzima katika takriban asilimia 30 hadi 50 ya visa.[12] Waathiriwa wana uwezekano wa kukuza mbinu za kuhimili wanapokomaa, hivyo kufidia dalili zao za awali.[14]

Epidemolojia[hariri | hariri chanzo]

TKUU inakadiriwa kuthuru takriban asilimia 6 hadi 7 ya watu wa umri wa miaka 18 na chini wanapotambuliwa kupitia kigezo cha DSM-IV.[7] Viwango vya kikundi hiki hukadiriwa kuwa kati ya asilimia 1 hadi 2 wanapotambuliwa kupitia kigezo cha ICD-10 .[8] Watoto wa Marekani Kaskazini hutambulika kuwa na kiasi cha juu cha TKUU kuliko wa barani Afrika na Mashariki ya Kati - hata hivyo, hali hii inaaminika kutokana na mbinu tofauti za utambuzi zinazotumika katika maeneo tofauti ulimwenguni wala sio kutokana na tofauti ya viwango vya hali hii.[125] Ikiwa mbinu sawa za utambuzi zitatumika, viwango hivi huenda vikawa sawa katika nchi hizi.[126] TKUU hutambulika takriban mara tatu zaidi katika wavulana kuliko wasichana.[10][11] Tofauti hii katika jinsia inaweza kuashiria tofauti katika hatari ya kuathirika au kuwa jinsia ya kike ina ugumu wa kutambulika kuwa kuliko jinsia ya kiume.[127] Viwango vya utambuzi na matibabu vimeongezeka kule Uingereza na Marekani kwanzia miaka ya 1970. Kimsingi, hii inaaminika kutokana na mabadiliko ya jinsi hali hii inavyotambuliwa[128] na jinsi watu ilivyo tayari kuitibu kwa dawa wala si kuzingatia ukweli wa badiliko katika kuwepo kwa hali hii.[8] Inaaminika kuwa mabadiliko katika kigezo cha utambuzi mwaka wa 2013 na kuanzishwa kwa DSM V kutaongeza asilimia ya watu wenye TKUU hasa katika watu wazima.[129]

Historia[hariri | hariri chanzo]

Kwa muda mrefu, kupepesuka kumekuwa sehemu ya hali ya binadamu. Bwana Alexander Crichton anaeleza kuhusu "akili isiyotulia" katika kitabu chake An inquiry into the nature and origin of mental derangement (Unchunguzi wa asili na chanzo cha ukosefu wa mpangilio wa kiakili)kilichoandikwa mwaka wa 1798.[130][131] TKUU ilielezwa bayana kwa mara ya kwanza na George Still mwaka wa 1902.[128] Neno linalotumika kuelezea hali hii limebadilika kutoka wakati hadi mwingine ikiwa ni pamoja na: "tatizo la kiwango kidogo la ubongo" katika DSM-I (1952), "athari za utotoni za haipakinetiki" katika DSM-II (1968), tatizo la ukosefu wa umakinifu katika DSM-III (1980)" lenye kupepesuka au bila kupepesuka".[128] Mwaka wa 1987, tatizo hili lilibadilishwa kuwa TKUU katika DSM-III-R, nayo DSM-IV mwaka wa 1994 iligawa utambuzi katika aina tatu: aina ya TKUU ya kukosa umakinifu, aina ya TKUU ya kupepesuka na usukumizi na aina changamani ya TKUU.[132] Maneno mengine hujumuisha "uharibifu wa kiwango cha chini wa ubongo" yaliyotumika miaka ya 1930.[133] Matumizi ya vichocheo kutibu TKUU yalielezwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1937.[134] Katika miaka ya 1930, mchanganyiko wa amphetamineBenzedrine ndizo dawa za kwanza zilizopendekezwa kutumika nchini Marekani. Methylphenidate ilianzishwa katika miaka ya 1950 na dextroamphetamine katika miaka ya 1970.[128]

Jamii na utamaduni[hariri | hariri chanzo]

Utata[hariri | hariri chanzo]

TKUU na utambuzi wake ni maarufu kwa utata kwanzia miaka ya 1970.[15][16][135] Utata huu umewajumuisha matabibu, walimu, viongozi, wazazi na vyombo vya habari. Misimamo kuhusu TKUU hutofautiana kutoka imani kwamba hali hii ni mwisho wa kiwango cha kawaida cha tabia[13]:p.23[136] hadi kuchukuliwa kuwa inatokana na hali iliyopo ya jenetiki. Maeneo mengine yenye utata hujumuisha kutumia matibabu ya vichocheo, hasa matumizi katika watoto,[16][17][137] pamoja na mbinu za utambuzi na uwezekano wa utambuzi zaidi.[137] Huku Taasisi ya Kitaifa ya Ubora wa Utambuzi, ikitambua utata uliopo, inaeleza kuwa matibabu yaliyopo na mbinu za utambuzi zinategemea mitazamo iliyopo ya maelezo ya kitaaluma.[13]:p.133 Viwango vinavyotofautiana vya utambuzi baina ya nchi, majimbo, tabaka na kabila ya baadhi ya watu ikiwa vipengele vya kuzingatia. Watu wengine huamini kuwa dalili za TKUU huchangia katika utambuzi.[72] Wapo wanasosiolojia wanaochukulia TKUU kuwa mfano wa kutabibusha kwa tabia ya kikaidi, au kwa maneno mengine, kufanya mabadiliko kwa tatizo lisilo la kimatibabu la matokeo ya shuleni kuwa tatizo la kimatibabu.[15][68] Wahudumu wengi wa afya hukubali TKUU kama tatizo halisi; angalau kwa idadi ndogo ya watu wenye dalili kali.[68] Mjadala kati ya wahudumu wa afya mara nyingi huwa kuhusu utambuzi na matibabu kwa idadi kubwa ya watu wenye dalili zisizo kali sana.[19][20][68] Kigezo:Kufikia mwaka wa, asilimia nane ya wachezaji wa Marekani wa Ligi Kuu ya Besiboli walitambuliwa kuwa na TKUU, hivyo kufanya tatizo hili kuwa katika idadi kubwa ya watu Marekani. Ongezeko hili lililingana na marufuku ya Ligi ya mwaka wa 2006 kwa vichocheo ambayo ina madai kuwa baadhi ya wachezaji wanaiga dalili za TKUU ili kuepuka marufuku hii katika matumizi ya vichocheo kwenye mchezo huu.[138]

Maoni ya vyombo vya habari[hariri | hariri chanzo]

Baadhi ya watu mashuhuri wametoa maoni tatanishi kuhusu TKUU. Tom Cruise ameyataja matibabu ya Ritalin na Adderall kama "dawa za vichochoroni". Ushma S. Neill alikosoa mtazamo huu akisema kuwa vipimo vya vichocheo vinavyotumika katika matibabu ya TKUU havisababishi mazoea ya kitabia na kuwa kuna ushahidi mdogo wa upungufu wa hatari ya matumizi mabaya ya dawa baadaye maishani katika watoto wanaotibiwa kwa vichocheo.[139] Nchini Uingereza, Susan Greenfield alitangaza kwenye umma mwaka wa 2007 katika Baraza la Malodi kuhusu hitaji la maelezo ya kina katika ongezeko ghafla la utambuzi wa TKUU nchini Uingereza na visababishi vyake. Maoni yake yalifuata programu ya BBC Panorama iliyoangazia utafiti uliopendekeza kuwa matibabu ya dawa si bora kuliko aina zingine za therapi katika muda mrefu.[140] Mwaka wa 2010 Dhamana ya BBC ilikosoa programu ya BBC Panorama ya mwaka wa 2007 kwa kufanya muhtasari utafiti na kuonyesha "ukosefu wa kuboreka kwa mtindo wa watoto baada ya kupata matibabu ya TKUU kwa miaka mitatu" ilhali "utafiti huu ulitambua kuwa matibabu yaliboresha waathiriwa baada ya muda" ingawa manufaa ya matibabu ya muda mrefu yalitamvulika "kutokuwa bora kuliko katika watoto waliotibiwa kwa therapi ya tabia."[141]

Idadi maalum ya watu[hariri | hariri chanzo]

Watu wazima[hariri | hariri chanzo]

Asilimia 2 - 5 ya watu wazima wana TKUU.[1] Karibu 2/3 ya watoto wenye TKUU huendelea kupata hali hii katika utu uzima. Katika watu wote wanaoendelea kudhihirisha dalili, takriban asilimia 25 hupata tatizo kamili na asilimia 75 hupona 'kwa kiwano fulani.[1] Watu wengi wazima hawatibiwi.[142] Wengi wao huwa na maisha yasiyo na mpangilio na hutumia pombe na dawa zisizoagizwa na wahudumu kama mbinu za kujikimu.[91] Matatizo mengine hujumuisha matatizo ya mahusiano, kazi na viwango vya juu vya shughuli za kigaidi.[1] Matatizo ya afya ya kiakili yanayohusishwa hujumuisha: mfadhaiko, tatizo la wasiwasi naulemavu wa kujifunza.[91]Baadhi ya dalili za TKUU katika watu wazima hutofautiana na dalili zinazodhihirika katika watoto. Huku watoto wenye TKUU wakiweza kupanda na kukimbia kwingi, watu wazima wanaweza kuhisi ugumu wa kutulia, au kuzungumza sana wanapohusiana na wengine. Watu wazima wanaweza kuanzisha mahusiano kwa ghafla, kuonyesha tabia ya kutafuta uchangamfu na kukasirika haraka. Tabia ya kutawaliwa kama vile matumizi ya dawa za kulevya na kucheza kamari hufanyika mara nyingi. Vigezo vya DSM-IV vimekosolewa kwa kutokuwa mwafaka kwa watu wazima; kwani watu wanaoonyesha dalili tofauti wanaweza kudai kuwa walipita kiwango cha utambuzi.[1]

Watoto wenye kiwango cha juu cha akili[hariri | hariri chanzo]

Utambuzi wa TKUU na umuhimu wa athari zake katika watoto wenye kiwango cha juu cha akili una utata. Tafiti nyingi zimepata ulemavu sawa wa kiwango cha akili huku kiasi kikubwa cha watu wakiwa na matokeo sawa na kuwa na matatizo ya kijamii. Isitoshe, zaidi ya nusu ya watu wenye kipimo cha juu cha akili na TKUU hupata tatizo kuu la kufadhaisha au tatizo la ukaidi wa kiupinzani katika wakati fulani maishani mwao. Tatizo la wasiwasi jumla, tatizo la wasiwasi wa kutenganishwa na uwoga wa kijamii pia hutokea mara nyingi. Kuna ushahidi kuwa watu wenye kiwango cha juu cha akili na TKUU wana kiwango cha chini cha hatari ya matumizi mabaya ya dawa za kulevya na mtindo wa kutoafikiana na jamii ikilinganishwa na watoto wenye kipimo cha chini na wastani cha akili na TKUU. Kipimo cha ujuzi wa watoto na vijana wenye kipimo cha juu cha akili kinaweza kupimika kimakosa katika tathmini la kimsingi hivyo wanahitaji kupimwa kwa kina zaidi.[143]

Utafiti[hariri | hariri chanzo]

Picha za shughuli za umeme wa ubongo, ambazo ni aina ya umeme wa kawaida wa ubongo huchunguzwa ili kusaidia katika utambuzi wa TKUU.[144] Kwa sababu hii, umuhimu wake si bayana.[145] Kuna madai kuwa hii si njia mahususi ya kupima TKUU.[144] Nchini Marekani, Mamalaka ya Vyakula na Dawa imeidhinisha mambo wa kuthibitisha hili.[146]

Marejeo[hariri | hariri chanzo]

  1. 1.00 1.01 1.02 1.03 1.04 1.05 1.06 1.07 1.08 1.09 1.10 1.11 1.12 1.13 Kooij, SJ.; Bejerot, S.; Blackwell, A.; Caci, H.; Casas-Brugué, M.; Carpentier, PJ.; Edvinsson, D.; Fayyad, J. et al. (2010). "European consensus statement on diagnosis and treatment of adult ADHD: The European Network Adult ADHD". BMC Psychiatry 10: 67. doi:10.1186/1471-244X-10-67. PMC 2942810. PMID 20815868. 
  2. Sroubek, A; Kelly, M; Li, X (2013 Feb). "Inattentiveness in attention-deficit/hyperactivity disorder". Neuroscience bulletin 29 (1): 103–10. doi:10.1007/s12264-012-1295-6. PMID 23299717. 
  3. 3.0 3.1 Caroline S., Clauss-Ehlers (2010). Encyclopedia of cross-cultural school psychology, 1st, New York: Springer, 133. ISBN 9780387717982. 
  4. Childress, AC; Berry, SA (2012 Feb 12). "Pharmacotherapy of attention-deficit hyperactivity disorder in adolescents". Drugs 72 (3): 309–25. doi:10.2165/11599580-000000000-00000. PMID 22316347. 
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD): Symptoms and Diagnosis. Centers for Disease Control and Prevention. National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities (December 12, 2010). Iliwekwa mnamo July 3, 2013.
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 Lake, Mina K. Dulcan, MaryBeth (2011). Concise guide to child and adolescent psychiatry, 4th, Washington, DC: American Psychiatric Pub., 34. ISBN 9781585624164. 
  7. 7.0 7.1 Willcutt EG (July 2012). "The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder: a meta-analytic review". Neurotherapeutics 9 (3): 490–9. doi:10.1007/s13311-012-0135-8. PMC 3441936. PMID 22976615. 
  8. 8.0 8.1 8.2 Cowen, Philip (2012). Shorter Oxford Textbook of Psychiatry, 6th, Oxford University Press, 546. ISBN 9780191626753. 
  9. Jones, edited by Ming Tsuang, Mauricio Tohen, Peter B. (2011-03-25). Textbook of psychiatric epidemiology, 3rd, Chichester, West Sussex: Wiley-Blackwell, 450. ISBN 9780470977408. 
  10. 10.0 10.1 Emond V, Joyal C, Poissant H (April 2009). "[Structural and functional neuroanatomy of attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD)]" (in French). Encephale 35 (2): 107–14. doi:10.1016/j.encep.2008.01.005. PMID 19393378. 
  11. 11.0 11.1 11.2 11.3 Singh I (December 2008). "Beyond polemics: science and ethics of ADHD". Nature Reviews Neuroscience 9 (12): 957–64. doi:10.1038/nrn2514. PMID 19020513. 
  12. 12.0 12.1 Bálint S, Czobor P, Mészáros A, Simon V, Bitter I (2008). "[Neuropsychological impairments in adult attention deficit hyperactivity disorder: a literature review]" (in Hungarian). Psychiatr Hung 23 (5): 324–35. PMID 19129549. 
  13. 13.00 13.01 13.02 13.03 13.04 13.05 13.06 13.07 13.08 13.09 13.10 National Institute for Health and Clinical Excellence (24 September 2008). CG72 Attention deficit hyperactivity disorder (ADHD): full guideline (PDF). NHS.
  14. 14.0 14.1 Gentile, Julie; Atiq, R; Gillig, PM (2004). "Adult ADHD: diagnosis, differential diagnosis and medication management". Psychiatry 3 (8): 24–30. PMC 2957278. PMID 20963192. 
  15. 15.0 15.1 15.2 Parrillo, Vincent (2008). Encyclopedia of Social Problems. SAGE, 63. ISBN 978-1-4129-4165-5. Retrieved on 2009-05-02. 
  16. 16.0 16.1 16.2 Mayes R, Bagwell C, Erkulwater J (2008). "ADHD and the rise in stimulant use among children". Harv Rev Psychiatry 16 (3): 151–66. doi:10.1080/10673220802167782. PMID 18569037. 
  17. 17.0 17.1 Cohen, Donald J.; Cicchetti, Dante (2006). Developmental psychopathology. Chichester: John Wiley & Sons. ISBN 0-471-23737-X. 
  18. Sim MG, Hulse G, Khong E (August 2004). "When the child with ADHD grows up" (PDF). Aust Fam Physician 33 (8): 615–8. PMID 15373378. http://www.racgp.org.au/afp/200408/20040803sim.pdf. 
  19. 19.0 19.1 Silver, Larry B (2004). Attention-deficit/hyperactivity disorder, 3rd, American Psychiatric Publishing, 4–7. ISBN 1-58562-131-5. 
  20. 20.0 20.1 Schonwald A, Lechner E (April 2006). "Attention deficit/hyperactivity disorder: complexities and controversies". Current Opinion in Pediatrics 18 (2): 189–95. doi:10.1097/01.mop.0000193302.70882.70. PMID 16601502. 
  21. 21.0 21.1 Dobie, C (2012). Diagnosis and management of attention deficit hyperactivity disorder in primary care for school-age children and adolescents. Institute for Clinical Systems Improvement. pp. 79. http://guidelines.gov/content.aspx?f=rss&id=36812. 
  22. Centers for Disease Control and Prevention. Facts About ADHD. NCBDDD. Iliwekwa mnamo 2012-11-13.
  23. 23.0 23.1 Ramsay, J. Russell (2007). Cognitive behavioral therapy for adult ADHD. Routledge, 25. ISBN 0-415-95501-7. 
  24. 24.0 24.1 24.2 24.3 (2000) Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-IV. Washington, DC: American Psychiatric Association. ISBN 0-89042-025-4. 
  25. 25.0 25.1 25.2 National Institute of Mental Health (2008). Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD). National Institutes of Health.
  26. Mikami AY (June 2010). "The importance of friendship for youth with attention-deficit/hyperactivity disorder". Clin Child Fam Psychol Rev 13 (2): 181–98. doi:10.1007/s10567-010-0067-y. PMC 2921569. PMID 20490677. 
  27. http://www.webmd.com/add-adhd/adhd-anger-management-directory
  28. Racine, MB.; Majnemer, A.; Shevell, M.; Snider, L. (Apr 2008). "Handwriting performance in children with attention deficit hyperactivity disorder (ADHD)". J Child Neurol 23 (4): 399–406. doi:10.1177/0883073807309244. PMID 18401033. 
  29. 29.0 29.1 29.2 International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems 10th Revision (ICD-10) Version for 2010. World Health Organisation (2010).
  30. Bellani, M.; Moretti, A.; Perlini, C.; Brambilla, P. (Dec 2011). "Language disturbances in ADHD". Epidemiol Psychiatr Sci 20 (4): 311–5. doi:10.1017/S2045796011000527. PMID 22201208. 
  31. 31.0 31.1 Walitza S, Drechsler R, Ball J (August 2012). "[The school child with ADHD]" (in German). Ther Umsch 69 (8): 467–73. doi:10.1024/0040-5930/a000316. PMID 22851461. 
  32. McBurnett K, Pfiffner LJ (November 2009). "Treatment of aggressive ADHD in children and adolescents: conceptualization and treatment of comorbid behavior disorders". Postgrad Med 121 (6): 158–65. doi:10.3810/pgm.2009.11.2084. PMID 19940426. 
  33. 33.0 33.1 33.2 33.3 Krull, K.R. (5 December 2007). Evaluation and diagnosis of attention deficit hyperactivity disorder in children (Subscription required). Uptodate. Iliwekwa mnamo 2008-09-12.
  34. Hofvander B, Ossowski D, Lundström S, Anckarsäter H (2009). "Continuity of aggressive antisocial behavior from childhood to adulthood: The question of phenotype definition". Int J Law Psychiatry 32 (4): 224–34. doi:10.1016/j.ijlp.2009.04.004. PMID 19428109. 
  35. Rubia K (June 2011). ""Cool" inferior frontostriatal dysfunction in attention-deficit/hyperactivity disorder versus "hot" ventromedial orbitofrontal-limbic dysfunction in conduct disorder: a review". Biol. Psychiatry 69 (12): e69–87. doi:10.1016/j.biopsych.2010.09.023. PMID 21094938. 
  36. 36.0 36.1 36.2 Wilens, TE.; Spencer, TJ. (Sep 2010). "Understanding attention-deficit/hyperactivity disorder from childhood to adulthood". Postgrad Med 122 (5): 97–109. doi:10.3810/pgm.2010.09.2206. PMC 3724232. PMID 20861593. 
  37. Baud P, Perroud N, Aubry JM (June 2011). "[Bipolar disorder and attention deficit/hyperactivity disorder in adults: differential diagnosis or comorbidity]" (in French). Rev Med Suisse 7 (297): 1219–22. PMID 21717696. 
  38. Wilens, TE.; Morrison, NR. (Jul 2011). "The intersection of attention-deficit/hyperactivity disorder and substance abuse". Current Opinion in Psychiatry 24 (4): 280–5. doi:10.1097/YCO.0b013e328345c956. PMC 3435098. PMID 21483267. 
  39. Merino-Andreu M (March 2011). "Trastorno por déficit de atención/hiperactividad y síndrome de piernas inquietas en niños [Attention deficit hyperactivity disorder and restless legs syndrome in children]" (in Spanish; Castilian). Rev Neurol 52 Suppl 1: S85–95. PMID 21365608. 
  40. Picchietti MA, Picchietti DL (August 2010). "Advances in pediatric restless legs syndrome: Iron, genetics, diagnosis and treatment". Sleep Med. 11 (7): 643–51. doi:10.1016/j.sleep.2009.11.014. PMID 20620105. 
  41. Karroum E, Konofal E, Arnulf I (2008). "[Restless-legs syndrome]" (in French). Rev. Neurol. (Paris) 164 (8–9): 701–21. doi:10.1016/j.neurol.2008.06.006. PMID 18656214. 
  42. Corkum P, Davidson F, Macpherson M (June 2011). "A framework for the assessment and treatment of sleep problems in children with attention-deficit/hyperactivity disorder". Pediatr. Clin. North Am. 58 (3): 667–83. doi:10.1016/j.pcl.2011.03.004. PMID 21600348. 
  43. Tsai MH, Huang YS (May 2010). "Attention-deficit/hyperactivity disorder and sleep disorders in children". Med. Clin. North Am. 94 (3): 615–32. doi:10.1016/j.mcna.2010.03.008. PMID 20451036. 
  44. 44.0 44.1 44.2 44.3 44.4 44.5 Brown, TE. (Oct 2008). "ADD/ADHD and Impaired Executive Function in Clinical Practice". Curr Psychiatry Rep 10 (5): 407–11. doi:10.1007/s11920-008-0065-7. PMID 18803914. 
  45. Bendz LM, Scates AC (January 2010). "Melatonin treatment for insomnia in pediatric patients with attention-deficit/hyperactivity disorder". Annals of Pharmacotherapy 44 (1): 185–91. doi:10.1345/aph.1M365. PMID 20028959. 
  46. Shreeram S, He JP, Kalaydjian A, Brothers S, Merikangas KR (January 2009). "Prevalence of enuresis and its association with attention-deficit/hyperactivity disorder among United States children: results from a nationally representative study". J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 48 (1): 35–41. doi:10.1097/CHI.0b013e318190045c. PMC 2794242. PMID 19096296. 
  47. Hagberg BS, Miniscalco C, Gillberg C (2010). "Clinic attenders with autism or attention-deficit/hyperactivity disorder: cognitive profile at school age and its relationship to preschool indicators of language delay". Res Dev Disabil 31 (1): 1–8. doi:10.1016/j.ridd.2009.07.012. PMID 19713073. 
  48. Fliers EA, Franke B, Buitelaar JK (2011). "[Motor problems in children with ADHD receive too little attention in clinical practice]" (in Dutch; Flemish). Ned Tijdschr Geneeskd 155 (50): A3559. PMID 22186361. 
  49. 49.0 49.1 Millichap, J. Gordon (2010). Attention Deficit Hyperactivity Disorder Handbook a Physician's Guide to ADHD, 2nd, New York, NY: Springer Science, 26. ISBN 9781441913975. 
  50. Thapar A, Cooper M, Eyre O, Langley K (January 2013). "What have we learnt about the causes of ADHD?". J Child Psychol Psychiatry 54 (1): 3–16. doi:10.1111/j.1469-7610.2012.02611.x. PMC 3572580. PMID 22963644. 
  51. Neale, BM; Medland, SE; Ripke, S; Asherson, P; Franke, B.; Lesch, KP; Faraone, SV; Nguyen, TT et al. (Sep 2010). "Meta-analysis of genome-wide association studies of attention-deficit/hyperactivity disorder". J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 49 (9): 884–97. doi:10.1016/j.jaac.2010.06.008. PMC 2928252. PMID 20732625. 
  52. Burt, SA (Jul 2009). "Rethinking environmental contributions to child and adolescent psychopathology: a meta-analysis of shared environmental influences". Psychol Bull 135 (4): 608–37. doi:10.1037/a0015702. PMID 19586164. 
  53. Franke B, Faraone SV, Asherson P, et al. (October 2012). "The genetics of attention deficit/hyperactivity disorder in adults, a review". Mol. Psychiatry 17 (10): 960–87. doi:10.1038/mp.2011.138. PMC 3449233. PMID 22105624. 
  54. 54.0 54.1 Gizer, IR.; Ficks, C.; Waldman, ID. (Jul 2009). "Candidate gene studies of ADHD: a meta-analytic review". Hum Genet 126 (1): 51–90. doi:10.1007/s00439-009-0694-x. PMID 19506906. 
  55. Arcos-Burgos M, Muenke M (November 2010). "Toward a better understanding of ADHD: LPHN3 gene variants and the susceptibility to develop ADHD". Atten Defic Hyperact Disord 2 (3): 139–47. doi:10.1007/s12402-010-0030-2. PMC 3280610. PMID 21432600. 
  56. Cardo E, Nevot A, Redondo M, et al. (March 2010). "Trastorno por déficit de atención/hiperactividad: ¿un patrón evolutivo? [Attention deficit disorder and hyperactivity: a pattern of evolution?]" (in Spanish; Castilian). Rev Neurol 50 Suppl 3: S143–7. PMID 20200842. 
  57. 57.0 57.1 Williams J, Taylor E (June 2006). "The evolution of hyperactivity, impulsivity and cognitive diversity". J R Soc Interface 3 (8): 399–413. doi:10.1098/rsif.2005.0102. PMC 1578754. PMID 16849269. 
  58. Glover V (April 2011). "Annual Research Review: Prenatal stress and the origins of psychopathology: an evolutionary perspective". J Child Psychol Psychiatry 52 (4): 356–67. doi:10.1111/j.1469-7610.2011.02371.x. PMID 21250994. 
  59. (13 January 2012) Behavioral neuroscience of attention deficit hyperactivity disorder and its treatment. New York: Springer, 132–134. ISBN 978-3-642-24611-1. 
  60. Burger, PH; Goecke, TW; Fasching, PA; Moll, G; Heinrich, H; Beckmann, MW; Kornhuber, J (Sep 2011). "Einfluss des mütterlichen Alkoholkonsums während der Schwangerschaft auf die Entwicklung von ADHS beim Kind [How does maternal alcohol consumption during pregnancy affect the development of attention deficit/hyperactivity syndrome in the child]" (in German). Fortschr Neurol Psychiatr 79 (9): 500–6. doi:10.1055/s-0031-1273360. PMID 21739408. 
  61. Abbott, LC; Winzer-Serhan, UH (Apr 2012). "Smoking during pregnancy: lessons learned from epidemiological studies and experimental studies using animal models". Crit Rev Toxicol 42 (4): 279–303. doi:10.3109/10408444.2012.658506. PMID 22394313. 
  62. Neuman RJ, Lobos E, Reich W, Henderson CA, Sun LW, Todd RD (2007 Jun 15). "Prenatal smoking exposure and dopaminergic genotypes interact to cause a severe ADHD subtype". Biol Psychiatry 61 (12): 1320–8. doi:10.1016/j.biopsych.2006.08.049. PMID 17157268. Lay summary. 
  63. Eubig, PA; Aguiar, A; Schantz, SL (Dec 2010). "Lead and PCBs as risk factors for attention deficit/hyperactivity disorder". Environ Health Perspect 118 (12): 1654–67. doi:10.1289/ehp.0901852. PMC 3002184. PMID 20829149. 
  64. de Cock, M; Maas, YG; Van De Bor, M (Aug 2012). "Does perinatal exposure to endocrine disruptors induce autism spectrum and attention deficit hyperactivity disorders?". Acta Paediatrica 101 (8): 811–8. doi:10.1111/j.1651-2227.2012.02693.x. PMID 22458970. 
  65. Thapar, A.; Cooper, M.; Jefferies, R.; Stergiakouli, E. (Mar 2012). "What causes attention deficit hyperactivity disorder?". Arch Dis Child 97 (3): 260–5. doi:10.1136/archdischild-2011-300482. PMID 21903599. 
  66. Millichap JG (February 2008). "Etiologic classification of attention-deficit/hyperactivity disorder". Pediatrics 121 (2): e358–65. doi:10.1542/peds.2007-1332. PMID 18245408. 
  67. Eme, R (Apr 2012). "ADHD: an integration with pediatric traumatic brain injury". Expert Rev Neurother 12 (4): 475–83. doi:10.1586/ern.12.15. PMID 22449218. 
  68. 68.0 68.1 68.2 68.3 68.4 68.5 Erkulwater, Jennifer L.; Dr Rick Mayes; Dr Catherine Bagwell; Dr Jennifer Erkulwater; Mayes, Rick; Bagwell, Catherine (2009). Medicating children: ADHD and pediatric mental health. Cambridge: Harvard University Press, 4–24. ISBN 0-674-03163-6. 
  69. 69.0 69.1 Millichap JG, Yee MM (February 2012). "The diet factor in attention-deficit/hyperactivity disorder". Pediatrics 129 (2): 330–7. doi:10.1542/peds.2011-2199. PMID 22232312. 
  70. Kleinman, RE; Brown, RT; Cutter, GR; Dupaul, GJ; Clydesdale, FM (Jun 2011). "A research model for investigating the effects of artificial food colorings on children with ADHD". Pediatrics 127 (6): e1575–84. doi:10.1542/peds.2009-2206. PMID 21576306. 
  71. Mental health of children and adolescents (PDF) (12–15 January 2005). Jalada kutoka ya awali juu ya 24 October 2009. Iliwekwa mnamo 13 October 2011.
  72. 72.0 72.1 Elder, TE. (Sep 2010). "The importance of relative standards in ADHD diagnoses: evidence based on exact birth dates". J Health Econ 29 (5): 641–56. doi:10.1016/j.jhealeco.2010.06.003. PMC 2933294. PMID 20638739. 
  73. Parritz, Robin (2013). Disorders of Childhood: Development and Psychopathology. Cengage Learning, 151. ISBN 9781285096063. 
  74. Parens E, Johnston J (2009). "Facts, values, and Attention-Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD): an update on the controversies". Child Adolesc Psychiatry Ment Health 3 (1): 1. doi:10.1186/1753-2000-3-1. PMC 2637252. PMID 19152690. 
  75. Chriss, James J. (2007). Social control: an introduction. Cambridge, UK: Polity, 230. ISBN 0-7456-3858-9. 
  76. Szasz, Thomas Stephen (2001). Pharmacracy: medicine and politics in America. New York: Praeger, 212. ISBN 0-275-97196-1. 
  77. 77.0 77.1 Krain, Amy; Castellanos, AL; Castellanos, FX (2006). "Brain development and ADHD". Clinical Psychology Review 26 (4): 433–444. doi:10.1016/j.cpr.2006.01.005. PMID 16480802. 
  78. Castellanos FX, Proal E (January 2012). "Large-scale brain systems in ADHD: beyond the prefrontal-striatal model". Trends Cogn. Sci. (Regul. Ed.) 16 (1): 17–26. doi:10.1016/j.tics.2011.11.007. PMC 3272832. PMID 22169776. 
  79. Cortese S, Kelly C, Chabernaud C, et al. (October 2012). "Toward systems neuroscience of ADHD: a meta-analysis of 55 fMRI studies". Am J Psychiatry 169 (10): 1038–55. doi:10.1176/appi.ajp.2012.11101521. PMID 22983386. 
  80. Fusar-Poli P, Rubia K, Rossi G, Sartori G, Balottin U (March 2012). "Striatal dopamine transporter alterations in ADHD: pathophysiology or adaptation to psychostimulants? A meta-analysis". Am J Psychiatry 169 (3): 264–72. doi:10.1176/appi.ajp.2011.11060940. PMID 22294258. 
  81. Sikström S, Söderlund G (October 2007). "Stimulus-dependent dopamine release in attention-deficit/hyperactivity disorder". Psychol Rev 114 (4): 1047–75. doi:10.1037/0033-295X.114.4.1047. PMID 17907872. http://content.apa.org/journals/rev/114/4/1047. 
  82. Cortese, S. (Sep 2012). "The neurobiology and genetics of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD): what every clinician should know". Eur J Paediatr Neurol 16 (5): 422–33. doi:10.1016/j.ejpn.2012.01.009. PMID 22306277. 
  83. Lambek R, Tannock R, Dalsgaard S, Trillingsgaard A, Damm D, Thomsen PH (2010). "Validating neuropsychological subtypes of ADHD: how do children with and without an executive function deficit differ?". Journal of Child Psychology and Psychiatry 51 (8): 895–904. doi:10.1111/j.1469-7610.2010.02248.x. PMID 20406332. 
  84. Nigg, JT.; Willcutt, EG.; Doyle, AE.; Sonuga-Barke, EJ. (Jun 2005). "Causal heterogeneity in attention-deficit/hyperactivity disorder: do we need neuropsychologically impaired subtypes?" (PDF). Biol Psychiatry 57 (11): 1224–30. doi:10.1016/j.biopsych.2004.08.025. PMID 15949992. Archived from the original on 2013-10-14. http://web.archive.org/web/20131014040108/http://pingpong.ki.se/public/pp/public_courses/course07292/published/0/resourceId/0/content/Nigg_etal_2005%20(Thorell).pdf. 
  85. MerckMedicus Modules: ADHD –Pathophysiology (August 2002). Jalada kutoka ya awali juu ya 1 May 2010.
  86. Wiener, Jerry M., Editor (2003). Textbook Of Child & Adolescent Psychiatry. Washington, DC: American Psychiatric Association. ISBN 1-58562-057-2. 
  87. Subcommittee on Attention-Deficit/Hyperactivity, Disorder; Steering Committee on Quality Improvement and, Management; Wolraich, M; Brown, L; Brown, RT; DuPaul, G; Earls, M; Feldman, HM; Ganiats, TG; Kaplanek, B; Meyer, B; Perrin, J; Pierce, K; Reiff, M; Stein, MT; Visser, S (2011 Nov). "ADHD: clinical practice guideline for the diagnosis, evaluation, and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents.". Pediatrics 128 (5): 1007–22. doi:10.1542/peds.2011-2654. PMID 22003063. 
  88. 88.0 88.1 Steinau S (2013). "Diagnostic Criteria in Attention Deficit Hyperactivity Disorder - Changes in DSM 5". Front Psychiatry 4: 49. doi:10.3389/fpsyt.2013.00049. PMC 3667245. PMID 23755024. 
  89. Berger I (September 2011). "Diagnosis of attention deficit hyperactivity disorder: much ado about something" (PDF). Isr. Med. Assoc. J. 13 (9): 571–4. PMID 21991721. http://www.ima.org.il/FilesUpload/IMAJ/0/40/20032.pdf. 
  90. Consumer Reports; Drug Effectiveness Review Project (March 2012). "Evaluating Prescription Drugs Used to Treat: Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) Comparing Effectiveness, Safety, and Price". Best Buy Drugs (Consumer Reports): 2. http://www.consumerreports.org/health/resources/pdf/best-buy-drugs/ADHDFinal.pdf. Retrieved 12 April 2013. 
  91. 91.0 91.1 91.2 Gentile, Julie; Atiq, R; Gillig, PM (August 2006). "Adult ADHD: Diagnosis, Differential Diagnosis, and Medication Management". Psychiatry (Edgmont (Pa. : Township)) (Psychiatrymmc.com) 3 (8): 25–30. PMC 2957278. PMID 20963192. 
  92. Owens JA (October 2008). "Sleep disorders and attention-deficit/hyperactivity disorder". Current Psychiatry Reports 10 (5): 439–44. doi:10.1007/s11920-008-0070-x. PMID 18803919. 
  93. 93.0 93.1 Owens JA (August 2005). "The ADHD and sleep conundrum: a review". Journal of Developmental and Behavioral Pediatrics 26 (4): 312–22. doi:10.1097/00004703-200508000-00011. PMID 16100507. 
  94. Walters AS, Silvestri R, Zucconi M, Chandrashekariah R, Konofal E (December 2008). "Review of the possible relationship and hypothetical links between attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and the simple sleep related movement disorders, parasomnias, hypersomnias, and circadian rhythm disorders". Journal of Clinical Sleep Medicine 4 (6): 591–600. PMC 2603539. PMID 19110891. 
  95. Hirshkowitz, Max (2004). "Neuropsychiatric Aspects of Sleep and Sleep Disorders", in Yudofsky, Stuart C. and Robert E. Hales, editors: Essentials of neuropsychiatry and clinical neurosciences (Google Books preview includes entire chapter 10), 4, Arlington, Virginia, USA: American Psychiatric Publishing, 315–40. ISBN 978-1-58562-005-0. 
  96. Lal C, Strange C, Bachman D (June 2012). "Neurocognitive impairment in obstructive sleep apnea". Chest 141 (6): 1601–10. doi:10.1378/chest.11-2214. PMID 22670023. 
  97. Shaw, M; Hodgkins, P; Caci, H; Young, S; Kahle, J; Woods, AG; Arnold, LE (2012 Sep 4). "A systematic review and analysis of long-term outcomes in attention deficit hyperactivity disorder: effects of treatment and non-treatment". BMC medicine 10: 99. doi:10.1186/1741-7015-10-99. PMC 3520745. PMID 22947230. 
  98. Canadian ADHD Practice Guidelines. Canadian ADHD Alliance. Iliwekwa mnamo 4 February 2011.
  99. Nigg, JT; Lewis, K; Edinger, T; Falk, M (2012 Jan). "Meta-analysis of attention-deficit/hyperactivity disorder or attention-deficit/hyperactivity disorder symptoms, restriction diet, and synthetic food color additives". Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 51 (1): 86–97.e8. doi:10.1016/j.jaac.2011.10.015. PMID 22176942. 
  100. 100.0 100.1 Sonuga-Barke, EJ (2013 Mar 1). "Nonpharmacological interventions for ADHD: systematic review and meta-analyses of randomized controlled trials of dietary and psychological treatments". The American Journal of Psychiatry 170 (3): 275–89. doi:10.1176/appi.ajp.2012.12070991. PMID 23360949. 
  101. Fabiano GA, Pelham WE, Coles EK, Gnagy EM, Chronis-Tuscano A, O'Connor BC (March 2009). "A meta-analysis of behavioral treatments for attention-deficit/hyperactivity disorder". Clinical Psychology Review 29 (2): 129–40. doi:10.1016/j.cpr.2008.11.001. PMID 19131150. 
  102. Kratochvil CJ, Vaughan BS, Barker A, Corr L, Wheeler A, Madaan V (March 2009). "Review of pediatric attention deficit/hyperactivity disorder for the general psychiatrist". Psychiatr. Clin. North Am. 32 (1): 39–56. doi:10.1016/j.psc.2008.10.001. PMID 19248915. 
  103. Arns, M; de Ridder, S, Strehl, U, Breteler, M, Coenen, A (July 2009). "Efficacy of neurofeedback treatment in ADHD: the effects on inattention, impulsivity and hyperactivity: a meta-analysis". Clinical EEG and neuroscience : official journal of the EEG and Clinical Neuroscience Society (ENCS) 40 (3): 180–9. doi:10.1177/155005940904000311. PMID 19715181. 
  104. Pliszka S; AACAP Work Group on Quality Issues (July 2007). "Practice parameter for the assessment and treatment of children and adolescents with attention-deficit/hyperactivity disorder". Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 46 (7): 894–921. doi:10.1097/chi.0b013e318054e724. PMID 17581453. 
  105. Bjornstad G, Montgomery P (2005). Bjornstad, Gretchen J. ed. "Family therapy for attention-deficit disorder or attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents". Cochrane Database Syst Rev (2): CD005042. doi:10.1002/14651858.CD005042.pub2. PMID 15846741. http://www.cochrane.org/reviews/en/ab005042.html. 
  106. Turkington, Carol (2009). The Encyclopedia of the Brain and Brain Disorders. Infobase Publishing, 47. ISBN 9781438127033. 
  107. 107.0 107.1 107.2 Wigal SB (2009). "Efficacy and safety limitations of attention-deficit hyperactivity disorder pharmacotherapy in children and adults". CNS Drugs 23 Suppl 1: 21–31. doi:10.2165/00023210-200923000-00004. PMID 19621975. 
  108. McDonagh MS, Peterson K, Thakurta S, Low A (December 2011). Drug Class Review: Pharmacologic Treatments for Attention Deficit Hyperactivity Disorder. United States Library of Medicine. PMID 22420008. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK84419. 
  109. Greenhill LL, Posner K, Vaughan BS, Kratochvil CJ (April 2008). "Attention deficit hyperactivity disorder in preschool children". Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America 17 (2): 347–66, ix. doi:10.1016/j.chc.2007.11.004. PMID 18295150. 
  110. Hazell P (July 2011). "The challenges to demonstrating long-term effects of psychostimulant treatment for attention-deficit/hyperactivity disorder". Current Opinion in Psychiatry 24 (4): 286–90. doi:10.1097/YCO.0b013e32834742db. PMID 21519262. 
  111. Canadian ADHD Practice Guidelines. Canadian ADHD Alliance. Iliwekwa mnamo 4 February 2011.
  112. Mosholder, AD; Gelperin, K, Hammad, TA, Phelan, K, Johann-Liang, R (February 2009). "Hallucinations and other psychotic symptoms associated with the use of attention-deficit/hyperactivity disorder drugs in children". Pediatrics 123 (2): 611–6. doi:10.1542/peds.2008-0185. PMID 19171629. 
  113. Kraemer M, Uekermann J, Wiltfang J, Kis B (July 2010). "Methylphenidate-induced psychosis in adult attention-deficit/hyperactivity disorder: report of 3 new cases and review of the literature". Clin Neuropharmacol 33 (4): 204–6. doi:10.1097/WNF.0b013e3181e29174. PMID 20571380. 
  114. van de Loo-Neus GH, Rommelse N, Buitelaar JK (August 2011). "To stop or not to stop? How long should medication treatment of attention-deficit hyperactivity disorder be extended?". Eur Neuropsychopharmacol 21 (8): 584–99. doi:10.1016/j.euroneuro.2011.03.008. PMID 21530185. 
  115. Oregon Health & Science University, Portland, Oregon (2009). Black box warnings of ADHD drugs approved by the US Food and Drug Administration. United States National Library of Medicine.
  116. Ashton H, Gallagher P, Moore B (September 2006). "The adult psychiatrist's dilemma: psychostimulant use in attention deficit/hyperactivity disorder". J. Psychopharmacol. (Oxford) 20 (5): 602–10. doi:10.1177/0269881106061710. PMID 16478756. http://jop.sagepub.com/cgi/content/abstract/20/5/602. 
  117. Millichap JG, Yee MM (February 2012). "The diet factor in attention-deficit/hyperactivity disorder". Pediatrics 129 (2): 330–7. doi:10.1542/peds.2011-2199. PMID 22232312. http://pediatrics.aappublications.org/content/129/2/330.long. 
  118. Konikowska K, Regulska-Ilow B, Rózańska D (2012). "The influence of components of diet on the symptoms of ADHD in children". Rocz Panstw Zakl Hig 63 (2): 127–34. PMID 22928358. 
  119. Bloch MH, Qawasmi A (October 2011). "Omega-3 fatty acid supplementation for the treatment of children with attention-deficit/hyperactivity disorder symptomatology: systematic review and meta-analysis". J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 50 (10): 991–1000. doi:10.1016/j.jaac.2011.06.008. PMC 3625948. PMID 21961774. 
  120. Molina BS, Hinshaw SP, Swanson JM, et al (May 2009). "The MTA at 8 years: prospective follow-up of children treated for combined-type ADHD in a multisite study". Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 48 (5): 484–500. doi:10.1097/CHI.0b013e31819c23d0. PMC 3063150. PMID 19318991. 
  121. (2002) Making ADHD a gift : teaching Superman how to fly. Lanham, Md.: Scarecrow Press, 116. ISBN 978-0-8108-4318-9. 
  122. College Degree Nearly Doubles Annual Earnings, Census Bureau Reports. Jalada kutoka ya awali juu ya 30 March 2005. Iliwekwa mnamo 2 October 2008.
  123. Jensen PS, Arnold LE, Swanson JM (August 2007). "3-year follow-up of the NIMH MTA study". Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 46 (8): 989–1002. doi:10.1097/CHI.0b013e3180686d48. PMID 17667478. 
  124. What is the evidence for using CNS stimulants to treat ADHD in children? | Therapeutics Initiative. Jalada kutoka ya awali juu ya 6 September 2010.
  125. Polanczyk G, de Lima MS, Horta BL, Biederman J, Rohde LA (June 2007). "The worldwide prevalence of ADHD: a systematic review and metaregression analysis". The American Journal of Psychiatry 164 (6): 942–8. doi:10.1176/appi.ajp.164.6.942. PMID 17541055. 
  126. Jones, edited by Ming Tsuang, Mauricio Tohen, Peter B.. Textbook of psychiatric epidemiology, 3rd, Chichester, West Sussex: Wiley-Blackwell, 450. ISBN 9780470977408. 
  127. Staller J, Faraone SV (2006). "Attention-deficit hyperactivity disorder in girls: epidemiology and management". CNS Drugs 20 (2): 107–23. doi:10.2165/00023210-200620020-00003. PMID 16478287. 
  128. 128.0 128.1 128.2 128.3 ADHD Throughout the Years. Center For Disease Control and Prevention. Iliwekwa mnamo 2 August 2013.
  129. Dalsgaard, S (2013 Feb). "Attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD)". European child & adolescent psychiatry 22 Suppl 1: S43–8. doi:10.1007/s00787-012-0360-z. PMID 23202886. 
  130. Palmer ED, Finger S (May 2001). "An early description of ADHD (inattentive subtype): Dr Alexander Crichton and 'Mental restlessness' (1798)". Child and Adolescent Mental Health 6 (2): 66–73. doi:10.1111/1475-3588.00324. 
  131. (1798) An inquiry into the nature and origin of mental derangement: comprehending a concise system of the physiology and pathology of the human mind and a history of the passions and their effects. United Kingdom: AMS Press, 271. ISBN 9780404082123. 
  132. (April 2010) "1. Definition and History of ADHD", Attention Deficit Hyperactivity Disorder Handbook. Springer Verlag Gmbh, 2–3. ISBN 978-1-4419-1409-5. 
  133. Weiss, Margaret (2010). ADHD in Adulthood: A Guide to Current Theory, Diagnosis, and Treatment. JHU Press. ISBN 9781421401317. 
  134. Patrick KS, Straughn AB, Perkins JS, González MA (January 2009). "Evolution of stimulants to treat ADHD: transdermal methylphenidate". Human Psychopharmacology 24 (1): 1–17. doi:10.1002/hup.992. PMC 2629554. PMID 19051222. 
  135. Foreman, DM (February 2006). "Attention deficit hyperactivity disorder: legal and ethical aspects". Archives of Disease in Childhood 91 (2): 192–4. doi:10.1136/adc.2004.064576. PMC 2082674. PMID 16428370. 
  136. Faraone, Stephen V (2005). "The scientific foundation for understanding attention-deficit/hyperactivity disorder as a valid psychiatric disorder". Eur Child Adolesc Psychiatry 14 (1): 1–10. doi:10.1007/s00787-005-0429-z. PMID 15756510. 
  137. 137.0 137.1 Cormier E (October 2008). "Attention deficit/hyperactivity disorder: a review and update". J Pediatr Nurs 23 (5): 345–57. doi:10.1016/j.pedn.2008.01.003. PMID 18804015. http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0882-5963(08)00005-5. 
  138. Saletan, William (12 January 2009). Doping Deficit Disorder. Need performance-enhancing drugs? Claim ADHD. Slate. Jalada kutoka ya awali juu ya 21 May 2009. Iliwekwa mnamo 2009-05-02.
  139. Neill US (August 2005). "Tom Cruise is dangerous and irresponsible". J. Clin. Invest. 115 (8): 1964–5. doi:10.1172/JCI26200. PMC 1180571. PMID 16075033. 
  140. "Peer calls for ADHD care review", BBC News, 14 November 2007. Retrieved on 2012-01-29. 
  141. Singh A. "BBC must broadcast apology over inaccurate Panorama programme", 25 February 2010. Retrieved on 2012-01-29. 
  142. Culpepper, L, Mattingly G (2010). "Challenges in identifying and managing attention-deficit/hyperactivity disorder in adults in the primary care setting: a review of the literature". Prim Care Companion J Clin Psychiatry 12 (6): PCC.10r00951. doi:10.4088/PCC.10r00951pur. PMC 3067998. PMID 21494335. 
  143. Antshel, KM (2008). "Attention-Deficit Hyperactivity Disorder in the context of a high intellectual quotient/giftedness". Dev Disabil Res Rev 14 (4): 293–9. doi:10.1002/ddrr.34. PMID 19072757. 
  144. 144.0 144.1 Sand, T; Breivik, N; Herigstad, A (2013 Feb 5). "[Assessment of ADHD with EEG].". Tidsskrift for den Norske laegeforening : tidsskrift for praktisk medicin, ny raekke 133 (3): 312–6. doi:10.4045/tidsskr.12.0224. PMID 23381169. 
  145. Millichap, JG; Millichap, JJ; Stack, CV (2011 Jul). "Utility of the electroencephalogram in attention deficit hyperactivity disorder.". Clinical EEG and neuroscience : official journal of the EEG and Clinical Neuroscience Society (ENCS) 42 (3): 180–4. PMID 21870470. 
  146. FDA (July 15, 2013). FDA permits marketing of first brain wave test to help assess children and teens for ADHD.

Viungo vya nje[hariri | hariri chanzo]

Simple English Wiktionary
Wikamusi ya Kiswahili ina dictionary definitions (word meanings):