Jeraha la moto

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta
Burn
Classification and external resources
Second-degree burn of the hand
ICD-10 T20.T31.
ICD-9 940949
DiseasesDB 1791
MedlinePlus 000030
eMedicine article/1278244
MeSH D002056

Jeraha la moto ni aina ya jeraha kwa nyama au ngozi linalosababishwa na moto, stima, kemikali, msuguano, au mnururisho. [1] Majeraha yanayoathiri juu ya ngozi hurejelewa kama majeraha madogo au viwango vya kwanza vya majeraha. Wakati madhara yatapenya ndani ya baadhi ya safu za ngozi, hurejelewa kama jeraha kubwa kiasi au kiwango cha pili. Katika jeraha kubwa au kiwango cha tatu, jeraha hili hupenya safu zote za ngozi. Kiwango cha nne cha jeraha inahusisha jeraha kwa tishu zilizondani, kama vile misuli au mfupa.

Matibabu yanayohitajika hutegemea ukubwa wa jeraha. Jeraha ndogo linaweza kudhibitiwa na yanayopunguza maumivu ya kawaida, ilhali majeraha makubwa yanaweza kuhitaji matibabu zaidi katika vituo vya majeraha ya moto. Kutia ndani ya maji baridi inaweza kutuliza maumivu na kupunguza madhara; hata hivyo, ukiacha wazi inaweza kusababisha halijoto ya chini mwilini. Majeraha makubwa kiasi yanahitaji kusafishwa kwa sabuni na maji, kisha ufunge. Udhibiti wa malengelenge haujulikani, lakini ni muhimu uuache. Majeraha makubwa huhitaji huduma ya upasuaji, kama vile kupandikiza ngozi. Majeraha makubwa huhitaji viowevu vingi vya kudunga kwa mshipa mara nyingi kwa sababu matokeo ya inflamesheni baadaye yatakuwa na kapilari uvujaji wa viowevu na uvimbe. Matatizo mengi ya majeraha huhusiana maambukizi.

Jeraha la moto likiwa kubwa ni hatari, lakini matibabu ya kisasa yaliyoendelezwa tangu 1960 yameimarisha udhibiti, hasa kwa watoto na vijana.[2] Dunia nzima, angalau watu milioni 11 hutafuta matibabu, na 300,000 hufa kutokana na kuchomeka kila mwaka.[3] Nchini Marekani, takriban asilimia 4 ya waliolazwa katika vituo vya majeraha ya moto hufa.[4] Matokeo huhusiana na ukubwa wa jeraha na umri wa mwathiriwa.

Ishara ya dalili[hariri | hariri chanzo]

Hali ya jeraha hutegemea undani wake. Majeraha madogo husababisha maumivu ya siku mbili au tatu, kisha ngozi kutoka kwa siku chache zinazofuata.[5][6] Watu wanaouguza majeraha makali hukosa utulivuna hulalamikia shinikizo bali sio uchungu. Walio na majeraha makubwa wanaweza kukosa hisia linapoguswa au linapodungwa.[6] Jeraha ndogo la moto huwa nyekundu, ilhali marejaha makali yanaweza kuwa rangi ya waridi, nyeupe au nyeusi.[6] Majeraha karibu na kinywani au nywele yaliyoungua ndani ya mapua yanaweza kuonyesha uchomekaji wa njia ya hewa, lakini matokeo hayana uhakika.[7] Dalili zinazotia wasiwasi zaidi ni pamoja na: upungufu wa hewa, mkwaruzo wa sauti, na strida au ukoromaji.[7] Mwasho ni kawaida wakati inapona, hutokea kwa asilimia 90 ya watu wazima na karibu kwa watoto wote.[8] Kufa ganzi au kuhisi mchonyoto unaweza kuendelea kwa muda baada ya kupata jeraha la umeme.[9] Majeraha pia yanaweza kusababisha mfadhaiko wa kihisia na kisaikolojia.[3]

Aina[10] Safu zilizohusika Inavyoonekana Unyororo Hisia Muda wa Kupona Ubashiri Mfano
Jeraha ndogo (Kiwango cha kwanza) Epidermisi[5] Nyekundu bila malengelenge[10] Iliyokauka yenye uchungu[10] 5-10 siku[10][11] Hupona vizuri;[10] Mara kwa mara majeraha ya jua huongeza hatari ya saratani ya ngozi maishani[12] Jeraha la jua ni mfano wa kiwango cha kwanza cha jeraha la moto.
Jeraha kubwa kiasi (Kiwango cha pili) huongezeka kuwa kubwa kwa (papila) ngozi halisi[10] nyekundu iliyo na lengelenge inayoonekana. Hutoa rangi inapofinywa.[10] Majimaji[10] Uchungu sana[10] chini ya wiki 2–3[10][6] Maambukizi katika eneo maalum/selulitisi lakini haiachi kovu[6]

Kiwango cha pili cha jeraha kwa kidole cha gumba

Jeraha kubwa lililoingia undani (Kiwango cha pili) huenea ndani ya ngozi halisi (lililofanana na neti)[10] Manjano au nyeupe. Linatoa rangi kiasi. Linaweza kuwa na malengelenge.[10] Kukauka kiasi[6] Shinikizo na kukosa utulivu[6] wiki 3–8 [10] Linawacha kovu, mikunyato (inaweza kuhitaji mazoezi na kupandikiza ngozi)[6] Kiwango cha pili cha jeraha lililosababishwa na maji yaliyochemka
Jeraha kubwa (Kiwango cha tatu) huenea kupitia ngozi halisi[10] Kigumu na nyeupe/kahawia[10] Rangi haitoki[6] Yenye ngozi ngumu[10] Hakuna uchungu[10] Lililorefushwa (miezi) lisiloisha[10] Lililokovu, mikunyato, amputesheni (utoaji wa mapema unapendekekzwa)[6] Kiwango cha tatu cha jeraha cha siku 8 kilichosababishwa na bomba la ekzosi.
Kiwango cha nne huenea kwa ngozi yote, na kwa ufuta ulio ndani, misuli na mifupa[10] Nyeusi; iliyochomwa na eska Iliyokauka Isiyokuwa na maumivu Inahitaji utoaji[10] Amputesheni, kutofanya kazi muhimu na, katika hali zingine, vifo.[10] Kiwango cha 4 cha jeraha

Kisababishi[hariri | hariri chanzo]

Majereha ya moto husababishwa na vyanzo mbalimbali vya nje vilivyoainishwa kama moto, kemikali, umeme, na mnururisho.[13] Nchini Marekani, visababishi vya moto huwa: moto au miale (asilimia 44), jeraha la moto (asilimia 33), vyombo moto (asilimia 9), umeme (asilimia 4), na kemikali (asilimia 3).[14] Mengi ya (asilimia 69) majeraha hutokea nyumbani au kazini,[4] na mengi huwa ni ajali, na asilimia 2 ni kushambuliwa, na asilimia 1-2 hutokana na kujaribu kujiua.[3] Vyanzo hivi vinaweza kusababisha jeraha la kuvuta hewa kwa njia ya kupumua na/au kwa mapafu, na huwa angalau asilimia 6.[15]

Majeraha ya moto hutokea zaidi kwa watu maskini. Uvutaji wa sigara huhatarisha, ingawa matumizi ya pombe hauhatarishi. Majereha ya moto huwa mengi wakati wa baridi.[3] Hatari maalum katika nchi zinazoendelea ni pamoja na kupika kwa moto uliowazi au sakafuni[1] vilevile ulemavu kwa watoto na watu wazima wanaougua magonjwa ya muda mrefu.[16]

Moto[hariri | hariri chanzo]

Nchini Marekani, moto na viowevu moto ni visababishi vikuu vya majeraha ya moto.[15] Kwa mioto inayosababisha vifo nyumbani, uvutaji wa sigara husababisha asilimia 20 na vifaa vya kutoa joto asilimia 22.[1] Karibu nusu ya majeraha ni kutokana na juhudi za kupambana na moto.[1]Kutoka kwa ngozi husababishwa na viowevu moto au gesi na mara nyingi hutokana na vinywaji moto, halijoto ya juu kwa maji ya mfereji bafu au bafu ya manyunyu, mafuta ya kupikia iliyo moto, au mvuke.[17] Majeraha ya kutoka kwa ngozi ni mengi kwa watoto chini ya miaka mitano[10] na, nchini Marekani na Australia, idadi hii hufikisha takribani theluthi mbili ya visa vya majeraha ya moto.[15] Kugusa vitu moto ni kisababishi cha angalau asilimia 20-30 vya majeraha kwa watoto.[15] Kwa kawaida, kutoka kwa ngozi ni kiwango cha kwanza au cha pili cha kuchomeka, lakini kinaweza kufikia kiwango cha tatu, hasa kikipata joto kwa muda mrefu.[18] Fataki ni visababishi vya kawaida vya kuchomeka wakati wa likizo katika nchi nyingi.[19] Hii ni hatari kwa vijana ambao ni wanaume.[20]

Kemikali[hariri | hariri chanzo]

Kemikali husababisha kutoka asilimia 2 hadi 11 ya marejeha na huchangia kwa wingi wa asilimia 30 ya vifo vilivyosababishwa na moto.[21] Kuchomwa na kemikali kunaweza kusababishwa na zaidi ya vitu 25,000,[10] nyingi yakiwa kali (asilimia 55) ya bezi au (asilimia 26) ya asidi kali.[21] Vifo vingi vilivyosababishwa na kemikali hufuata baada ya kula.[10] Ajenti za kawaida ni pamoja na: asidi salfuriki inayopatikana kwa dawa ya kuosha choo, sodiamu hipokloridi inayopatikana kwa dawa ya klorini, na halogenated hydrocarbons inayopatikana kwa kemikali ya kutoa rangi, miongoni mwa zingine.[10]Hydrofluoric acid inaweza kusababisha hasa majeraha makubwa ambayo dalili haiwezi kutambulika hadi yaache wazi kwa muda.[22]Asidi fomi inaweza kuharibu idadi kubwa ya seli nyekundu za damu.[7]

Umeme[hariri | hariri chanzo]

Majeraha ya mtoto yanayosababishwa na umeme yameainishwa kama volteji ya juu (zaidi ya au sawa na 1000 volti), volteji ya chini (chini ya 1000 volti), au kama majeraha ya ghafla hufuatwa na hitilafu ya umeme.[10] Visababishi zaidi vya majeraha ya umeme kwa watoto ni kamba za umeme (asilimia 60) ikifuatiwa na milango ya umeme (asilimia 14).[15]Radi inaweza pia kusababisha majeraha.[23] Hatari za kupigwa radi ni pamoja na kujihusisha na shughuli za nje kama vile kupanda milima, kucheza gofu na michezo ya uwanjani, na kufanya kazi nje.[9] Vifo kutokana na radi ni takriban asilimia 10.[9]

Marejeha ya stima yakitokea, yanaweza pia kusababisha kuvunjika kwa mifupa au kuteguka huja baada ya jeraha kutokana na chombo kilichobutu au mikazo kwa misuli.[9] Katika majeraha ya volteji ya juu, madhara mengi yanaweza kutokea ndani ya mwili na hivyo kiwango cha kuumia hakiwezi kutambulika kwa kuchunguza ngozi pekee.[9] Ukiugusa volteji iliyo chini au juu inaweza kusababisha matatizo ya moyo au mshtuko wa moyo.[9]

Mnururisho[hariri | hariri chanzo]

Majeraha ya mnururisho hutokea unapopigwa na miali isiyoonekana (kutoka kwa jua, kifaa cha kutoa miali au kuchomelea kwa umeme) au kutoka mnururisho wa ioni (kutoka kwa matibabu ya mnunurisho, eksirei au cheche za mnururisho zinazotokana na mlipuko wa bomu la nyuklia).[24] Kukaa kwa jua ni sababu ya kawaida sana ya kuchomeka kwa mnururisho na pia ya jeraha ndogo ya kuchomeka kwa jumla.[25] Kuna umuhimu wa kutofatisha jinsi watu wanavyochomwa na jua kwa urahisi kulingana na aina ya ngozi.[26] Madhara ya ngozi hutokana na mnururisho wa ioni kulingana na kiasi cha eneo hilo wazi, na kupoteza nywele baada ya 3 Gy  Gy, uwekundu kuonekana baada ya 10  ngozi iliyo majimaji kutoka baada ya 20 Gy  na nekrosisi baada ya 30 Gynbsp;[27] Uwekundu, ikitokea, inaweza kukosa kutokea hadi saa zingine baada ya kuwa wazi.[27] Majeraha ya mnururisho hutibiwa kama majeraha mengine ya moto.[27]Jeraha la wimbi mikro hutokea kupitia moto unaosababishwa na wimbi mikro.[28] sio kawaida, kupata jeraha ukikaa wazi kwa moto kwa sekunde mbili.[28]

Lisilo la ajali[hariri | hariri chanzo]

Kwa wale waliolazwa hospitalini kutokana na utokaji wa ngozi au jeraha la moto, asilimia 3Kigezo:Endash 10 hutokana na mashambulizi.[29] Sababu ni pamoja na: unyanyasaji wa watoto, mzozano, unyanyasaji wa mpendwa, mkubwa, na kubishana biasharani.[29] Jeraha linalotokana kuingizwa majini au kwa ngozi inaonyesha unyanyasaji wa mtoto.[18] Hutokea wakati sehemu ya chini au mwisho wa mwili (makalio au msamba) hugusa sehemu ya chini ya maji moto.[18] Hutoa mipaka ya juu ambayo ni kali na mara nyingi huwa sawa.[18] Dalili zingine za unyanyasaji ni pamoja na: majeraha katika eneo mengine, kutokuwepo kwa alama za moto, jeraha lililosawia, na huhusishwa na alama zingine za kutotunza au kunyanyaswa.[30]

Kumchoma bi harusi, ni njia ya unyanyasaji wa kinyumbani, hutokea katika baadhi za tamaduni kama vile nchini India ambapo mwanamke huchomwa ikiwa bwana au familia yake haina mahari ya kutosha.[31][32] Nchini Pakistan, kuchomwa na asidi inawakilisha asilimia 13 ya majeraha ya moto ya kimaksudi, na mara kwa mara inahusu vita vya kinyumbani.[30] Kujiua (kujichoma kwa moto kama njia ya kulalamika) ni kawaida pia kwa wanawake wa India.[3]

Pathofisiolojia[hariri | hariri chanzo]

Viwango vitatu vya majeraha

Katika halijoto zilizozidi 44 °C (111 °F), protini huanza kupoteza umbo lake la umbo-tatu na kuvunjika.[33] Hii husababisha uharibifu wa seli na tishu.[10] Madhara mengi ya moja kwa moja ya afya huja baada ya uharibifu wa kazi ya ngozi.[10] Hujumuisha uharibifu wa hisi za ngozi, uwezo wa kuzuia maji kutoka kwa kupitia mvukizo, na uwezo wa kudhibiti joto ya mwili.[10] Uharibifu wa membreni za seli husababisha seli kukosa virutubishi vya potasiamu kwa nafasi ya nje ya seli na kupitisha maji na virutubishi vya sodiamu.[10]

Kwa majeraha makubwa (zaidi ya asilimia 30 ya sehemu ya mwili kwa ujumla), kuna mwitikio wa maana wa inflamesheni.[34] Hii huzidisha utokaji wa viowevu kutoka kwa kapilari,[7] na tishu zinazofutia uvimbe.[10] Hii husababisha upotezaji wa damu, na yanayobaki kukosa umuhimu plazma, na kufanya damu ikolee zaidi.[10] Damu chache huingia kwa viungo kama vile figo na ufereji wa utumbo inaweza kusababisha kutofanya kazi kwa figo na vidonda tumboni.[35]

Kuongezeka kwa viwango vya katekolamini na haidrokotisoni inaweza kusababisha hali ya haipametaboli inayoweza kukaa kwa miaka.[34] Hii inahusishwa na ongezeko la kiwango cha damu moyo, metaboli, moyo kwenda mbio, na kazi ya kinga mwili mbaya.[34]

Utambuzi[hariri | hariri chanzo]

Majeraha ya moto yanaweza kuainishwa kwa undani, utaratibu wa jeraha, ukubwa, na majeraha yanayohusishwa. Uainisho unaotumiwa sana ni undani wa jeraha. Undani kwa kawaida hubainishwa kupitia uchunguzi, ingawa uchunguzi wa tishu inaweza kutumiwa.[10] Inaweza kuwa ngumu kubaini undani wa jeraha kwa uchunguzi mmoja na inaweza kuwa muhimu utekeleze uchunguzi kadha.[7] Kwa wale wanao umwa na kichwa au wanahisi kizunguzungu na wana majeraha yaliyosababishwa na moto, monoksidi ya kaboni wanapaswa kushughulikiwa.[36]Sianidi pia wanapaswa kushughulikiwa.[7]

Ukubwa[hariri | hariri chanzo]

Ukubwa wa jeraha hupimwa kama asilimia ya sehemu yote ya mwili iliyoathiriwa na jeraha kwa sehemu kiasi au kubwa.[10] Kiwango cha kwanza kilicho nyekundu pekee na hayana malengelenge hayakujumuishwa.[10] Zaidi ya (asilimia 70) ya majeraha inahusisha chini ya asilimia 10 ya sehemu ya mwili kwa ujumla.[15]

Kuna mbinu mbalimbali za kubainisha sehemu yote ya mwili, ikiwa ni pamoja na "rule of nines", chati ya Lund na Browder, na ukadiriaji kulingana ukubwa wa kiganja cha mtu.[5] Rule of nines ni rahisi kukumbuka lakini ni sahihi tu kwa watu waangalifu waliozidi  miaka 16.[5] Makadirio sahihi zaidi yanaweza kufuatwa kwa kutumia chati ya Lund na Browder, ambayo huzingatia sehemu tofauti ya mwili ya mtu mzima na ya watoto.[5] Ukubwa wa alama ya mkono (ikiwa ni pamoja na viganja na vidole) ni takriban asilimia 1 ya sehemu ya mwili kwa ujumla.[5]

Ukali[hariri | hariri chanzo]

Muungano wa waliochomeka Marekani ya kuainisha ukali[36]
Ndogo Kiasi kubwa
Mzima <asilimia 10 ya mwili Mzima asilimia 10-20 ya mwili Mzima >asilimia 20 ya mwili
Kijana au mzee < asilimia 5 ya mwili Kijana au mzee asilimia 5-10 ya mwili Kijana au mzee > asilimia 10 ya mwili
< asilimia 2 jeraha kubwa asilimia 2-5 jeraha kubwa >asilimia 5 jeraha kubwa
Jeraha ya volti ya juu Jeraha ya voltejii ya juu
Uwezekano wa jeraha liliosababishwa na ufutaji hewa Jeraha la kuvuta hewa linalojulikana
majeraha katika maeneo mengine Jeraha kubwa kwa uso, viungo, mikono au miguu
matatizo mengine ya afya Majeraha yaliohusika

Ili kubaini haja ya rufaa kwa kituo cha jeraha la moto, Muungano wa huduma ya jeraha la moto nchini Marekani ilitengeneza mfumo wa kuainisha. Katika mfumo huu, majeraha yanaweza kuainishwa ikiwa ni kubwa, kiasi na ndogo. Hii inatathminiwa kulingana na idadi ya vipengele, ikiwa ni pamoja na sehemu ya mwili iliyoathirika, uhusiano wa eneo maalum ya anatomia, umri wa mtu, na majeraha yaliyohusika.[36] Majeraha madogo yanaweza kudhibitiwa nyumbani, majeraha ya wastani hudhibitiwa hospitalini, na majeraha makubwa hudhibitiwa kwa kituo cha majeraha ya moto.[36]

Uzuiaji[hariri | hariri chanzo]

Kulingana na historia, karibu nusu ya majeraha yaliaminika kuwa yangezuiliwa.[1] Utaratibu wa kuzuia majeraha ya moto yamepunguza viwango vya majeraha makubwa.[33] Hatua za kuzuia ni pamoja na: kuweka mpaka kwa halijoto ya maji, kin’gora cha moshi, mfumo wa unyunyizaji, ujenzi bora, na nguo za kujikinga kutokana na moto.[1] Wataalamu wanapendekeza vifaa vya kuchemshia maji viwekwe chini 48.8 °C (119.8 °F).[15] Hatua zingine za kuzuia kutoka kwa ngozi ni pamoja na kupima maji ya kuoga kwa kutumia kipimajoto, na vizuizi vya kurushia maji vya stovu.[33] Wakati madhara ya kudhibiti fataki haijulikani, kuna ushahidi wa faida isiyoaminika[37] na ushauri ikiwa ni pamoja na kuweka mipaka ya kuuzia fataki kwa watoto wadogo.[15]

Kudhibiti[hariri | hariri chanzo]

Kurudisha fahamu huanza na utathmini na uimarishaji wa njia za kupumua, upumuaji na mzunguko wa damu.[5] Ikiwa jeraha la kuvuta hewa itashukiwa, intubesheni ya haraka inaweza kuhitajika.[7] Hii inafuatiliwa na huduma ya jeraha la moto. Watu waliochomeka sana wanaweza kufunikwa na shuka hadi hospitalini.[7] Kwa vile majeraha ya moto yana uwezo wa kupata maambukizi, mtu anapaswa kudungwa sindano ya pepopunda iwapo hajapata chanjo kwa miaka mitano iliyopita.[38] Nchini Marekani, asilimia 95 ya majeraha yanayoripotiwa katika kitengo cha dharura hutibiwa na kuruhusiwa kwenda nyumbani; asilimia 5 huhitaji kulazwa.[3] Ni muhimu kuwalisha haraka, walio na majeraha makubwa.[34]Okisijeni ya haipabariki inaweza kuwa muhimu pamoja na matibabu ya kiasili.ref>Cianci, P; Slade JB, Jr; Sato, RM; Faulkner, J (2013 Jan-Feb). "Adjunctive hyperbaric oxygen therapy in the treatment of thermal burns.". Undersea & hyperbaric medicine : journal of the Undersea and Hyperbaric Medical Society, Inc 40 (1): 89–108. PMID 23397872. </ref>

Viowevu kwa mshipa[hariri | hariri chanzo]

Kwa walio na upitishaji duni kwa tishu, mchanganyiko wa myeyuso wa chembechembe inapeanwa.[5] Kwa watoto waliochomeka zaidi ya asilimia 10-20  ya mwili, na watu wazima walio na zaidi ya asilimia 15  , mtindo wa urejeshaji wa maji mwilini na ufuatiliaji hufuata.[5][39][40] Hii inapaswa kuanza kabla ya kwenda hospitalini ikiwa inawezekana kwa wale walio na majeraha zaidi ya asilimia 25  ya mwili.[39] Fomyula ya Parkland inaweza kusaidia kuamua kiasi cha kiowevu cha mshipa kinachohitajika kwa muda wa masaa 24 ya kwanza.  . Fomyula hulingana na ukubwa wa mwili na uzito wa mwathiriwa. Nusu ya kiwango cha kiowevu kinapeanwa kwa masaa 8 ya kwanza, na kinachosalia masaa 16 yafuatayo.  Muda huhesabiwa kutoka wakati ambapo jereha lilitokea, na sio wakati wa kuanza urejelishaji wa kiowevu. Watoto huhitaji kiowevu cha ziada ikiwa ni pamoja na glukosi.[7] Zaidi ya hayo, wale walio na majeraha kwenye mfumo wa kupumua wanahitaji kiowevu cha ziada.[41] Ingawa upungufu wa kiowevu unaweza kusababisha matatizo, kuhusu urejeshaji wa kiowevu inaweza pia kuleta madhara.[42] Fomyula hizi ni miongozo tu, kiasi cha kiowevu hulingana na kiasi cha mkojo zaidi ya mililita 30 kwa saa kwa watu wazima au mililita 1 kwa kilo kwa watoto na shinikizo la damu zaidi ya mmHg 60. .[7]

Ingawa mchanganyiko wa Lactated Ringer hutumika mara nyingi, hakuna ushahidi kuwa ni bora kuliko chumvi. <refname=EMP2009/> Viowevu vya myeyuso wa chembechembe huwa bora tu kama vile [koloidi]], na kwa vile kololidi ni ghali zaidi hazipendekezwi.[43] Uongezaji wa damu haihitajiki sana.[10] Hupendekezwa tu wakati kiwango cha hemoglobini kiko chini ya miligramu 60-80 kwa desilita (gramu 6-8   kwa desilita) [44] Kutokana na hatari zinazohusishwa na matatizo.[7] Katheta ya kiowevu cha mshipa kinaweza kuwekwa kwenye ngozi iliyochomeka ikiwa inahitajika au kiowevu kwa intraosseous inaweza kutumika.[7]

Utunzaji wa jeraha[hariri | hariri chanzo]

Kupoeza mapema (dakika 30 baada ya kuchomeka) hupunguza kina cha jeraha na maumivu, lakini uwe makini kwa sababu ikiwekwa baridi sana inaweza kusababisha hipothemia.[10][5] Lazima ifanywe na maji baridi 10–25 °C (50–77 °F) na sio barafu maana inaweza kusababisha madhara zaidi.[5][33] Kuchomwa na kemikali kunaweza kuhitaji umwagiliaji zaidi.[10] Usafishe kwa maji na sabuni, kuondoa tishu zilizokufa, na kufunika jeraha ni masuala muhimu kwa huduma ya jeraha. Ikiwa kuna malengelenge ambayo hayajapasuka, hayajawekwa wazi ya kufanya nayo. Baadhi husema ziwaachwe hivyo. Jeraha la kiwango cha pili lazima litathminiwe upya baada ya siku mbili.[33]

Katika udhibiti wa jeraha la kwanza na la pili, ushahidi mdogo upo wa kuamua ni aina gani ya vifaa yva kufunga vidonda vya kutumia.[45][46] Ni muhimu kudhibiti jeraha la kwanza bila kulifunika.[33] Ingawa matumizi ya antibiotiki kwa ngozi mara nyingi hupendekezwa, kuna ushahidi mdogo wa kudhibitisha matumizi yao.[47] Silva salfadiazini (aina ya antibiotiki) haipendekezwi kwa kuwa inaweza kurefusha muda wa kupona.[46] Kuna ushahidi wa kutosha kudhibitisha matumizi ya bidhaa za kufunika jeraha lenyewesilva[48] au negative-pressure wound therapy.[49]

Matibabu[hariri | hariri chanzo]

Majeraha ya moto yanaweza kuwa chungu sana na baadhi ya uchaguzi mbalimbali unatumika kwa kudhibiti maumivu. Hizi ni pamoja na dawa za kupunguza maumivu(kama vileibuprofen na acetaminophen) na opioids kama vile morphine.Benzodiazepines zinaweza kutumika pamoja na analijesiki ili kuondoa wasiwasi.[33] Wakati wa mchakato wa uponaji, antihistamini, kusugua, au uchangamshaji wa neva kupitia kwa gozi zinaweza kutumika ili kuzuia mwasho.[8] Antihistamini, hata hivyo, ni bora tu kwa hali hii kwa asilimia 20 ya watu.[50] Kuna ushahidi unaodhibitisha matumizi ya gabapentini[8] na matumizi yake yanaweza kuwa muhimu kwa wale hawasaidiwi na antihistamini.[51]

Antibiotiki kwenye mshipa hupendekezwa kabla ya upasuaji kwa walio na majeraha makubwa (zaidi ya asilimia 60 ya mwili).[52]As of 2008, miongozo hazipendekezi matumizi yao kwa kawaida kutokana na wasiwasi kuhusu kutofanya kazi kwa antibiotiki[47] na ongezeko la hatari ya maambukizi ya fungasi.[7] Ushahidi, hata hivyo, huonyesha kwamba inaweza kuboresha viwango vya wanaoishi kwa wale walio na majeraha makubwa na kali.[47] Erithiropoietimu haijakuwa na ufanisi kwa kuzuia au kutibu anaemia kwa waliochomeka.[7] Kwa majeraha yaliyosababishwa na asidi ya hidrofloriki, calcium gluconate ni antidoti maalum na inaweza kutumika kupitia kwa mshipa na/au kwa kupaka.[22]

Upasuaji[hariri | hariri chanzo]

Majeraha yanayohitaji kufungwa kwa grafti ya ngozi (kwa kawaida jeraha lolote zaidi ya jeraha ndogo la moto kwa ngozi) unapaswa kushughulikiwa mapema iwezekanavyo.[53] Majeraha mengi ya kwa limbu au kifua yanaweza kuhitaji upasuaji wa haraka wa kuachanisha ngozi, inayojulikana kama, Upasuaji wa kigaga.[54] Hii inafanywa ili kutibu au kuzuia matatizo kwa mzunguko wa damu upande wa chini, au upitishaji wa hewa.[54] Hakuna uhakika ikiwa ni muhimu kwa jeraha kwa shingo/vidole.[54]Fasciotomies inaweza hitajika kwa kuchomeka kwa umeme.[54]

Dawa mbadala[hariri | hariri chanzo]

Asali imekuwa ikitumika tangu zamani kusaidia uponaji wa jeraha na inaweza kuwa na manufaa kwa jeraha la kiwango cha kwanza na cha pili.[55][56] Ushahidi wa Mshubiriunasifa duni.[57] Ingawa inaweza kuwa ya manufaa kwa kupunguza maumivu, [11] na ukaguzi wa 2007 ulionyesha ushahidi wa kuboreshwa muda wa uponaji[58]na ukaguzi wa baadaye wa 2012 haukuonyesha uboreshwaji zaidi wa uponaji kuliko silva salfadiazini.[57]

Kuna ushahidi mdogo kuwa vitamini E husaidia kwa keloidi au kovu. ref name=Juck2009/> Siagi haipendekezwi.[59] Katika nchi za mapato ya chini, majeraha ya moto hutibiwa hadi mara theluthi moja ya muda na dawa za kihazili, ambayo inaweza kuwa ni pamoja na kupaka mayai, matope, majani au kinyesi cha ng'ombe.[16] Matibabu kwa njia ya upasuaji ni mdogo kwa baadhi ya hali kutokana na ukosefu wa rasilimali za kutosha za kifedha.[16] Kuna baadhi ya njia zingine ambazo zinaweza kutumika pamoja na dawa za kupunguza maumivu na wasiwasi kutokana na taratibu ikiwa ni pamoja na: virtual reality therapy, hipnosisi, na njia za kitabia kama vile mbinu za kumtoa kwa shuguli hiyo.[51]

Prognosisi[hariri | hariri chanzo]

Prognosisi nchini Marekani[60]
Sehemu yote ya mwili Vifo
<asilimia 10 asilimia 0.6
asilimia 10-20 asilimia 2.9
asilimia 20-30 asilimia 8.6
asilimia 30-40 asilimia 16
asilimia 40-50 asilimia 25
asilimia 50-60 asilimia 37
asilimia 60-70 asilimia 43
asilimia 70-80 asilimia 57
asilimia 80-90 asilimia 73
>asilimia 90 asilimia 85
Uvutaji hewa asilimia 23

Prognosisi huwa duni zaidi kwa waliochomeka sehemu kubwa, wazee, na wanawake.[10] Kuwepo kwa jeraha kwa kuvuta moshi, majeraha mengine makubwa kama vile kuvunjika kwa mafupa marefu, na magonjwa mengine makali yanayoambatana (kwa mfano ugonjwa wa moyo, kisukari, ugonjwa wa akili, na nia ya kujiua) pia huchochea prognosisi. [10] Takriban, asilimia 4 hufa, kwa waliolazwa kwa vituo vya majeraha ya moto nchini Marekani,[15] matokeo hutegemea kiwango cha jeraha. Kwa mfano, walazwao na jeraha chini ya asilimia 10 ya mwili walikuwa na uwezekano wa kufa wa chini ya asilimia 1, ilhali walio na zaidi ya asilimia 90 walikuwa na uwezekano asilimia 85 wa kufa.[60] Nchini Afuganistan, ni nadra kwa watu walio na majeraha zaidi ya asilimia 60 kuishi.[15] Baux score imetumika kwa muda mrefu kuamua prognosisi ya majeraha makubwa; hata hivyo, kwa sababu ya utunzaji bora, sio hivyo tena[7] Alama hubainishwa kwa kuongeza ukubwa wa jeraha (asilimia  ya mwili) kwa umri wa mtu ambaye huwa karibu au sawa na hatari ya uwezekano wa kifo.[7]

Matatizo[hariri | hariri chanzo]

Baadhi ya matatizo yanaweza kutokea, na maambukizi yakiwa ya kawaida.[15] Kwa utaratibu, matatizo yanayoweza kutokea ni pamoja na: nimonia , selulitisi, maambukizi katika njia ya mkojo na kushindwa kupumua.[15] Hali hatari kwa maambukizi ni pamoja na: majeraha zaidi ya asilimia 30 ya mwili yote, umri mdogo au mkubwa sana (vijana au wazee), majeraha yanayohusiana na miguu au msamba.[61] Nimonia hutokea kwa wale wana majeraha kwa mfumo wa kupumua.[7]

Ni kawaida kwa anaemia kutokea baada ya mwili kuchomeka na asilimia zaidi ya 10.[5] Majeraha ya umeme yanaweza kusababisha compartment syndrome au rhabdomyolysis kutokana na kukatika kwa misuli [7] Damu kuganda kwa vena ya miguu inakadiriwa kutokea kwa asilimia 6-25 ya watu [7] Hali ya hypermetabolic inayoweza kudumu kwa miaka baada ya mchomo mkali inaweza kupunguza uzito wa mfupa na molekuli ya misuli.[34] Keloidi zinaweza kutokea baada ya kuchomeka, hasa kwa walio na ngozi nyeusi na vijana.[62] Kufuatia jeraha la moto, watoto wanaweza kuathirika kisaikolojia matatizo ya baadaye.[63] Kovu linaweza pia kusababisha usumbufu kwa mwili.[63] Katika nchi zinazoendelea, majeraha makubwa yanaweza kufanya watu wajitenge na jamii, umaskini na watotokutelekezwa.<[3]

Epidemiolojia[hariri | hariri chanzo]

Ulemavu-uliobadilisha miaka ya maisha moto kwa wakaji 100,000 mwakani 2004.[64]
     no data      < 50      50-100      100-150      150-200      200-250      250-300
     300-350      350-400      400-450      450-500      500-600      > 600

Katika mwaka wa 2004, milioni 11  ya majeraha yalihitaji huduma ya kiafya kote duniani na yalisababisha vifo 300,000.[3] Hii huifanya kisababishi kikuu cha 4 cha majeraha baada ya kugongana kwa magari, kuanguka, na vurugu.[3] Takribani asilimia 90 ya majeraha ya moto hutokea kwa nchi zinazoendelea.[3] Hii imehusishwa na msongamano wa watu na hali za kupikia sisizo salama.[3] Kwa jumla, karibu asilimia 60 ya kuchomeka kali hutokea katika Kusini mashariki mwa Asia kwa kiwango cha 11.6 kwa kila 100,000.[15]

Katika nchi zilizoendelea, wanaume wazima wana uwezekano mara mbili wa kufa kuliko wanawake kufuatia majeraha ya moto. Hii pengine ni kutokana na kazi zao na shughuli za hatari. Katika nchi nyingi zinazoendelea, hata hivyo, wanawake wako katika hatari mara mbili zaidi ya wanaume. Hii mara nyingi inahusiana na ajali za jikoni au vurugu za kinyumbani. [3] Kwa watoto, vifo kutokana na majeraha ya moto hutokea kwa kiwango cha juu zaidi ya mara kumi katika nchi zinazoendelea kuliko zilizoendelea.[3] Kwa jumla, kwa watoto ni moja ya sababu kuu kumi na tano ya vifo.[1] Kutoka mwakani 1980 hadi 2004, nchi nyingi viwango na ukali wa majeraha umepunguka kwa jumla.[3]

Nchi zilizoendelea[hariri | hariri chanzo]

Takriban majeruhi 500,000 ya waliochomeka hupata matibabu kila mwaka nchini Marekani. ref name=Rosen2009/> Majeraha yalisababisha takriban vifo 3,300 mwaka wa 2008.[1] majeraha mengi (asilimia 70) na vifo kutokana na jeraha la moto hutokea kwa wanaume.[4][10] Matukio mengi ya majeraha hutokea kwa walio na miaka 18Kigezo:Endash35  ikiwa tukio la juu kutoka kwa ngozi ni kwa watoto chini ya miaka mitano na watu wazima walio zaidi ya miaka 65.[10] Majeraha ya umeme husababisha vifo 1,000 kila mwaka.[65] Radi husababisha vifo vya watu takriban 60 kila mwaka.[9] Barani Ulaya, majeraha ya kujitakia hutokea sana kwa wanaume wa umri ya kati.[29]

Nchi zinazoendelea[hariri | hariri chanzo]

Nchini India, takriban watu 700,000 hadi 800,000 kila mwaka hupata majeraha ya moto, ingawa wachache hutibiwa kwa vitengo maalamu vya majeraha ya moto.[66] Viwango vikubwa hutokea kwa wanawake wa miaka 16-35  [66] Sababu moja ya kiwango hiki cha juu huhusiana na ukosefu wa usalama jikoni na mavasi ya nguo huru kama ilivyo kawaida India.[66] Inakadiriwa kuwa moja kwa tatu ya majeraha yoyote nchini India hutokana na mwako wa moto wazi kushika nguo.[67] Majeraha ya kujitakia pia ni kisababishi cha kawaida na hutokea kwa viwango vya juu kwa wanawake wa umri wa chini, kufuatia vurugu za kinyumbani na madhara ya hiari.[29][3]

Historia[hariri | hariri chanzo]

GuillaumeDupuytren (1777-1835) ambao walitengeneza uainishaji wa kiwango cha majeraha

Uchoraji wa pangoni kutoka zaidi ya miaka 3500  iliyopita huonyesha jeraha na udhibiti wake.[2] Misri BCE wa 1500  Smith papyrus inaeleza matibabu kwa kutumia asali na dawa ya resin.[2] Matibabu mengine yametumika kwa muda, ikiwa ni pamoja na majani ya chai na Wachina inayoonyeshwa katika 600 BCE, mafuta ya nguruwe na siki na Hippocrates imeandikwa kwa 400  divai  myrrh na Celsus imeonyeshwa kwa 100  CE.[2] Kinyozi wa upasuaji wa Kifaransa AmbroiseParé alikuwa wa kwanza kuelezea viwango tofauti za majeraha mwaka wa 1500.[68] Guillaume Dupuytren aliongezea viwango hivi sita tofauti kuwa kali mwaka wa 1832. [69][2] Hospitali ya kwanza ya majeraha ya moto ilifunguliwa mwaka wa 1843 nchini London, Uingereza na huduma za kisasa za majeraha yalianza mwisho wa miaka ya 1800 na mwanzo mwa miaka ya 1900.[2][68] Wakati wa Vita ya Dunia vya 1, Henry D. Dakin na Alexis Carrel walianzia viwango vya kusafisha na uambukuaji wa majeraha kwa kutumia mchanganyiko wa sodium hypochlorite ambayo kwa kiasi kikubwa ilipunguza vifo. [2] Katika miaka ya 1940, umuhimu wa kukata mapema ngozi iliyokufa na kuweka kipandikizi cha ngozi ilikubalika, na wakati huo, maji ya kurejesha kiowevu mwilini na miongozo ya fomyula ziliwekwa. [2] Katika miaka ya 1970, watafiti walionyesha umuhimu wa hali za hypermetabolic zinazofuata majeraha makubwa.[2]

Marejeleo[hariri | hariri chanzo]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 "Chapter 4: Prevention of Burn Injuries", in Herndon D: Total burn care, 4th, Edinburgh: Saunders, 46. ISBN 978-1-4377-2786-9. 
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 "Chapter 1: A Brief History of Acute Burn Care Management", in Herndon D: Total burn care, 4th, Edinburgh: Saunders, 1. ISBN 978-1-4377-2786-9. 
  3. 3.00 3.01 3.02 3.03 3.04 3.05 3.06 3.07 3.08 3.09 3.10 3.11 3.12 3.13 3.14 Peck, MD (2011 Nov). "Epidemiology of burns throughout the world. Part I: Distribution and risk factors". Burns : journal of the International Society for Burn Injuries 37 (7): 1087–100. doi:10.1016/j.burns.2011.06.005. PMID 21802856. 
  4. 4.0 4.1 4.2 Burn Incidence and Treatment in the United States: 2012 Fact Sheet. American Burn Association (2012). Iliwekwa mnamo 20 April 2013.
  5. 5.00 5.01 5.02 5.03 5.04 5.05 5.06 5.07 5.08 5.09 5.10 5.11 Granger, Joyce (Jan 2009). "An Evidence-Based Approach to Pediatric Burns". Pediatric Emergency Medicine Practice 6 (1). http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=186. 
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 "Chapter 10: Evaluation of the burn wound: management decisions", in Herndon D: Total burn care, 4th, Edinburgh: Saunders, 127. ISBN 978-1-4377-2786-9. 
  7. 7.00 7.01 7.02 7.03 7.04 7.05 7.06 7.07 7.08 7.09 7.10 7.11 7.12 7.13 7.14 7.15 7.16 7.17 7.18 Brunicardi, Charles (2010). "Chapter 8: Burns", Schwartz's principles of surgery, 9th, New York: McGraw-Hill, Medical Pub. Division. ISBN 978-0-07-154769-7. 
  8. 8.0 8.1 8.2 Goutos, I; Dziewulski, P; Richardson, PM (2009 Mar-Apr). "Pruritus in burns: review article.". Journal of burn care & research : official publication of the American Burn Association 30 (2): 221–8. PMID 19165110. 
  9. 9.0 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6 Marx, John (2010). "Chapter 140: Electrical and Lightning Injuries", Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice, 7th, Philadelphia: Mosby/Elsevier. ISBN 0-323-05472-2. 
  10. 10.00 10.01 10.02 10.03 10.04 10.05 10.06 10.07 10.08 10.09 10.10 10.11 10.12 10.13 10.14 10.15 10.16 10.17 10.18 10.19 10.20 10.21 10.22 10.23 10.24 10.25 10.26 10.27 10.28 10.29 10.30 10.31 10.32 10.33 10.34 10.35 10.36 10.37 10.38 10.39 10.40 10.41 Tintinalli, Judith E. (2010). Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)). New York: McGraw-Hill Companies, 1374–1386. ISBN 0-07-148480-9. 
  11. 11.0 11.1 Lloyd, EC; Rodgers, BC; Michener, M; Williams, MS (2012 Jan 1). "Outpatient burns: prevention and care.". American family physician 85 (1): 25-32. PMID 22230304. 
  12. Buttaro, Terry (2012). Primary Care: A Collaborative Practice. Elsevier Health Sciences, 236. ISBN 978-0-323-07585-5. 
  13. Kowalski, Caroline Bunker Rosdahl, Mary T. (2008). Textbook of basic nursing, 9th, Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 1109. ISBN 978-0-7817-6521-3. 
  14. National Burn Repository Pg. i
  15. 15.00 15.01 15.02 15.03 15.04 15.05 15.06 15.07 15.08 15.09 15.10 15.11 15.12 "Chapter 3: Epidemiological, Demographic, and Outcome Characteristics of Burn Injury", in Herndon D: Total burn care, 4th, Edinburgh: Saunders, 23. ISBN 978-1-4377-2786-9. 
  16. 16.0 16.1 16.2 Forjuoh, SN (2006 Aug). "Burns in low-and middle-income countries: a review of available literature on descriptive epidemiology, risk factors, treatment, and prevention.". Burns : journal of the International Society for Burn Injuries 32 (5): 529–37. PMID 16777340. 
  17. (2009) Training in paediatrics : the essential curriculum. Oxford: Oxford University Press, 36. ISBN 978-0-19-922773-0. 
  18. 18.0 18.1 18.2 18.3 Maguire, S; Moynihan, S; Mann, M; Potokar, T; Kemp, AM (2008 Dec). "A systematic review of the features that indicate intentional scalds in children.". Burns : journal of the International Society for Burn Injuries 34 (8): 1072–81. PMID 18538478. 
  19. Peden, Margie (2008). World report on child injury prevention. Geneva, Switzerland: World Health Organization, 86. ISBN 978-92-4-156357-4. 
  20. World Health Organization. World report on child injury prevention.
  21. 21.0 21.1 Hardwicke, J; Hunter, T; Staruch, R; Moiemen, N (2012 May). "Chemical burns--an historical comparison and review of the literature.". Burns : journal of the International Society for Burn Injuries 38 (3): 383–7. PMID 22037150. 
  22. 22.0 22.1 Makarovsky, I; Markel, G; Dushnitsky, T; Eisenkraft, A (2008 May). "Hydrogen fluoride--the protoplasmic poison.". The Israel Medical Association journal : IMAJ 10 (5): 381–5. PMID 18605366. 
  23. Edlich, RF; Farinholt, HM; Winters, KL; Britt, LD; Long WB, 3rd (2005). "Modern concepts of treatment and prevention of lightning injuries.". Journal of long-term effects of medical implants 15 (2): 185–96. PMID 15777170. 
  24. Prahlow, Joseph (2010). Forensic pathology for police, death investigators, and forensic scientists. Totowa, N.J.: Humana, 485. ISBN 978-1-59745-404-9. 
  25. Kearns RD, Cairns CB, Holmes JH, Rich PB, Cairns BA (January 2013). "Thermal burn care: a review of best practices. What should prehospital providers do for these patients?". EMS World 42 (1): 43–51. PMID 23393776. 
  26. Balk, SJ; Council on Environmental, Health; Section on, Dermatology (2011 Mar). "Ultraviolet radiation: a hazard to children and adolescents.". Pediatrics 127 (3): e791-817. PMID 21357345. 
  27. 27.0 27.1 27.2 Marx, John (2010). "Chapter 144: Radiation Injuries", Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice, 7th, Philadelphia: Mosby/Elsevier. ISBN 0-323-05472-2. 
  28. 28.0 28.1 Krieger, John (2001). Clinical environmental health and toxic exposures, 2nd, Philadelphia, Pa. [u.a.]: Lippincott Williams & Wilkins, 205. ISBN 978-0-683-08027-8. 
  29. 29.0 29.1 29.2 29.3 Peck, MD (2012 Aug). "Epidemiology of burns throughout the World. Part II: intentional burns in adults.". Burns : journal of the International Society for Burn Injuries 38 (5): 630–7. PMID 22325849. 
  30. 30.0 30.1 "Chapter 61: Intential burn injuries", in Herndon D: Total burn care, 4th, Edinburgh: Saunders, 689-698. ISBN 978-1-4377-2786-9. 
  31. Jutla, RK; Heimbach, D (2004 Mar-Apr). "Love burns: An essay about bride burning in India.". The Journal of burn care & rehabilitation 25 (2): 165–70. PMID 15091143. 
  32. Peden, Margie (2008). World report on child injury prevention. Geneva, Switzerland: World Health Organization, 82. ISBN 978-92-4-156357-4. 
  33. 33.0 33.1 33.2 33.3 33.4 33.5 33.6 Marx, John (2010). "Chapter 60: Thermal Burns", Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice, 7th, Philadelphia: Mosby/Elsevier. ISBN 978-0-323-05472-0. 
  34. 34.0 34.1 34.2 34.3 34.4 Rojas Y, Finnerty CC, Radhakrishnan RS, Herndon DN (December 2012). "Burns: an update on current pharmacotherapy". Expert Opin Pharmacother 13 (17): 2485–94. doi:10.1517/14656566.2012.738195. PMC 3576016. PMID 23121414. 
  35. Hannon, Ruth (2010). Porth pathophysiology : concepts of altered health states, 1st Canadian, Philadelphia, PA: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins, 1516. ISBN 978-1-60547-781-7. 
  36. 36.0 36.1 36.2 36.3 Garmel, edited by S.V. Mahadevan, Gus M. (2012). An introduction to clinical emergency medicine, 2nd, Cambridge: Cambridge University Press, 216–219. ISBN 978-0-521-74776-9. 
  37. Jeschke, Marc (2012). Handbook of Burns Volume 1: Acute Burn Care. Springer, 46. ISBN 978-3-7091-0348-7. 
  38. (2007) in Klingensmith M: The Washington manual of surgery, 5th, Philadelphia, Pa.: Lippincott Williams & Wilkins, 422. ISBN 978-0-7817-7447-5. 
  39. 39.0 39.1 Enoch, S; Roshan, A; Shah, M (2009 Apr 8). "Emergency and early management of burns and scalds.". BMJ (Clinical research ed.) 338: b1037. PMID 19357185. 
  40. Hettiaratchy, S; Papini, R (2004 Jul 10). "Initial management of a major burn: II--assessment and resuscitation.". BMJ (Clinical research ed.) 329 (7457): 101-3. PMID 15242917. 
  41. Jeschke, Marc (2012). Handbook of Burns Volume 1: Acute Burn Care. Springer, 77. ISBN 978-3-7091-0348-7. 
  42. Endorf, FW; Ahrenholz, D (2011 Dec). "Burn management.". Current opinion in critical care 17 (6): 601–5. PMID 21986459. 
  43. Perel, P; Roberts, I (2012 Jun 13). Perel, Pablo. ed. "Colloids versus crystalloids for fluid resuscitation in critically ill patients". Cochrane database of systematic reviews (Online) 6: CD000567. doi:10.1002/14651858.CD000567.pub5. PMID 22696320. 
  44. Curinga, G; Jain, A; Feldman, M; Prosciak, M; Phillips, B; Milner, S (2011 Aug). "Red blood cell transfusion following burn.". Burns : journal of the International Society for Burn Injuries 37 (5): 742–52. PMID 21367529. 
  45. Wasiak, J; Cleland, H; Campbell, F; Spinks, A (2013 Mar 28). "Dressings for superficial and partial thickness burns.". Cochrane database of systematic reviews (Online) 3: CD002106. PMID 23543513. 
  46. 46.0 46.1 Wasiak J, Cleland H, Campbell F (2008). Wasiak, Jason. ed. "Dressings for superficial and partial thickness burns". Cochrane Database Syst Rev (4): CD002106. doi:10.1002/14651858.CD002106.pub3. PMID 18843629. 
  47. 47.0 47.1 47.2 Avni T, Levcovich A, Ad-El DD, Leibovici L, Paul M (2010). "Prophylactic antibiotics for burns patients: systematic review and meta-analysis". BMJ 340: c241. doi:10.1136/bmj.c241. PMC 2822136. PMID 20156911. 
  48. Storm-Versloot, MN; Vos, CG; Ubbink, DT; Vermeulen, H (2010 Mar 17). Storm-Versloot, Marja N. ed. "Topical silver for preventing wound infection". Cochrane database of systematic reviews (Online) (3): CD006478. doi:10.1002/14651858.CD006478.pub2. PMID 20238345. 
  49. Dumville, JC; Munson, C (2012 Dec 12). "Negative pressure wound therapy for partial-thickness burns.". Cochrane database of systematic reviews (Online) 12: CD006215. PMID 23235626. 
  50. Zachariah, JR; Rao, AL; Prabha, R; Gupta, AK; Paul, MK; Lamba, S (2012 Aug). "Post burn pruritus--a review of current treatment options.". Burns : journal of the International Society for Burn Injuries 38 (5): 621–9. PMID 22244605. 
  51. 51.0 51.1 "Chapter 64: Management of pain and other discomforts in burned patients", in Herndon D: Total burn care, 4th, Edinburgh: Saunders, 726. ISBN 978-1-4377-2786-9. 
  52. "Chapter 31: Etiology and prevention of multisystem organ failure", in Herndon D: Total burn care, 4th, Edinburgh: Saunders, 664. ISBN 978-1-4377-2786-9. 
  53. Jeschke, Marc (2012). Handbook of Burns Volume 1: Acute Burn Care. Springer, 266. ISBN 978-3-7091-0348-7. 
  54. 54.0 54.1 54.2 54.3 Orgill, DP; Piccolo, N (2009 Sep-Oct). "Escharotomy and decompressive therapies in burns.". Journal of burn care & research : official publication of the American Burn Association 30 (5): 759–68. PMID 19692906. 
  55. Jull AB, Rodgers A, Walker N (2008). Jull, Andrew B. ed. "Honey as a topical treatment for wounds". Cochrane Database Syst Rev (4): CD005083. doi:10.1002/14651858.CD005083.pub2. PMID 18843679. 
  56. Wijesinghe, M; Weatherall, M; Perrin, K; Beasley, R (2009 May 22). "Honey in the treatment of burns: a systematic review and meta-analysis of its efficacy.". The New Zealand medical journal 122 (1295): 47-60. PMID 19648986. 
  57. 57.0 57.1 Dat, AD; Poon, F; Pham, KB; Doust, J (2012 Feb 15). "Aloe vera for treating acute and chronic wounds.". Cochrane database of systematic reviews (Online) 2: CD008762. PMID 22336851. 
  58. Maenthaisong, R; Chaiyakunapruk, N; Niruntraporn, S; Kongkaew, C (2007 Sep). "The efficacy of aloe vera used for burn wound healing: a systematic review.". Burns : journal of the International Society for Burn Injuries 33 (6): 713-8. PMID 17499928. 
  59. Cox, Carol Turkington, Jeffrey S. Dover ; medical illustrations, Birck (2007). The encyclopedia of skin and skin disorders, 3rd ed., New York, NY: Facts on File, 64. ISBN 9780816075096. 
  60. 60.0 60.1 National Burn Repository, Pg. 10
  61. (2008) in Young, Christopher King, Fred M. Henretig: Textbook of pediatric emergency procedures, 2nd, Philadelphia: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins, 1077. ISBN 978-0-7817-5386-9. 
  62. Juckett, G; Hartman-Adams, H (2009 Aug 1). "Management of keloids and hypertrophic scars.". American family physician 80 (3): 253–60. PMID 19621835. 
  63. 63.0 63.1 Roberts, edited by Michael C. (2009). Handbook of pediatric psychology., 4th, New York: Guilford, 421. ISBN 978-1-60918-175-8. 
  64. WHO Disease and injury country estimates. World Health Organization (2009). Iliwekwa mnamo Nov. 11, 2009.
  65. Edlich, RF; Farinholt, HM; Winters, KL; Britt, LD; Long WB, 3rd (2005). "Modern concepts of treatment and prevention of electrical burns.". Journal of long-term effects of medical implants 15 (5): 511–32. PMID 16218900. 
  66. 66.0 66.1 66.2 Ahuja, RB; Bhattacharya, S (2004 Aug 21). "Burns in the developing world and burn disasters.". BMJ (Clinical research ed.) 329 (7463): 447–9. PMID 15321905. 
  67. Gupta (2003). Textbook of Surgery. Jaypee Brothers Publishers, 42. ISBN 978-81-7179-965-7. 
  68. 68.0 68.1 Song, David. Plastic surgery., 3rd ed., Edinburgh: Saunders, 393.e1. ISBN 9781455710553. 
  69. Wylock, Paul (2010). The life and times of Guillaume Dupuytren, 1777-1835. Brussels: Brussels University Press, 60. ISBN 9789054875727. 
Nakala

Viunganisho vya nje[hariri | hariri chanzo]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons ina media kuhusu: