Historia ya Kenya

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Rukia: urambazaji, tafuta

Historia ya Kenya, kama nchi inayomilikiwa na binadamu, inaenea mamilioni ya miaka, ingawa historia ya Kenya kama nchi huru ni fupi.

Historia ya mapema ya Kenya.[hariri | hariri chanzo]

Uzinduzi wa majuzi karibu na Ziwa Turkana zinaonyesha kwamba kiumbe kama Australopithecus anamensis aliishi katika eneo ambalo sasa ni Kenya kuanzia miaka milioni 4.1 iliyopita. Hivi majuzi, mavumbuzi katika mabonde ya Tugen yaliyokuwa na takriban miaka milioni 6 yalipelekea kutajwa kwa aina mpya ya spishi, Orrorin tugenensis.

Staarabu za Mapema za Kenya[hariri | hariri chanzo]

Site wa Msikiti Mkuu wa Gedi ambayo dates kutoka karne ya 13.

Wafanyibiashara Waarabu walianza kwenda pwani ya Kenya mara kwa mara karne ya 1 BK. Kenya ilikuwa karibu na Peninsula ya Arabia na hii ilialika ukoloni. Makazi ya Waarabu na Waajemi yaliongezeka kandokando ya pwani kufikia karne ya 8.

Kiswahili, lugha ya Afrika pamoja na maneno mengi yaliyokopwa kutoka Kiarabu, iliendelea kuwa kama lingua franca kwa sababu za kibiashara kati ya watu tofauti. Utamalaki wa Waarabu katika eneo la pwani ulipitwa karne ya 16 na Wareno ambao utawala wao pia ulimpa njia Omani mwaka wa 1698. Uingereza ulianzisha mvuto wake karne ya 19. Njia moja ya kuanzisha mvuto huu ulikuwa kuwa kupitia watawa. Misheni ya kwanza ya Kikristo ilianzishwa tarehe 25 Agosti mwaka wa 1846, na Daktari Ludwig Krapf, Mjerumani na mtawa wa Church Missionary Society ya Uingereza, ambaye alijifahamisha kati ya Wamijikenda huko pwani. Baadaye alitafsiri Bibilia ya kiingerza hadi kiswahili.

Historia ya ukoloni[hariri | hariri chanzo]

Historia ya ukoloni ya Kenya ilianza wakati milki ya Ujerumani ya nchi lindwa (protectorate) ulianzishwa. Nchi lindwa hii ilikuwa mali ya Sultan wa Pwani wa Zanzibar na wakati huo ulikuwa mnamo 1885. Hii ilifuatiwa na kuwasili kwa British East Africa Company(BEAC) ya Bwana William Mackinnon mwaka wa 1888, baada ya kampuni hii kupokea mkataba wa kifalme na haki za kuungama kwa pwani ya Kenya kutoka Sultani wa Zanzibar kwa kipindi cha miaka 50. Uhasimu wa umilki ulinza kuonekana wakati Ujerumani ulipatiana sehemu yake ya pwani kwa milki ya Uingereza mwaka wa 1890, ndiposa uwezekuidhibiti pwani ya Tanganyika. Kuhozi kwa ukoloni huu mara kwa mara ulikumbana na baadhi ya upinzani: Waiyaki Wa Henya, chifu Mkikuyu aliyetawala Dagoretti ambaye alikuwa amesaini mkataba na Frederick Lugard wa BEAC, baada ya kuteswa na kubughudhiwa, aliliteketeza gereza la Lugard mnamo 1890. Waiyaki alitekwa nyara miaka miwili baadaye na Waingereza na kuuawa.

Kufuatia matatizo ya kifedha ya British East African Company, serikali ya Uingereza ilianzisha utawala wa moja kwa moja kupitia nchi lindwa la Afrika ya mashariki(East African Protectorate) mnamo tarehe 1 Julai 1895. Hii ilifuatwa na ufunguzi wa nyanda kwa wazungu walowezi mwaka wa 1902 . Ujenzi wa reli ulianza mwaka wa 1895 kutoka Mombasa hadi Kisumu katika ziwa Viktoria na ulimalizwa mwaka wa 1901. Ujenzi huu uliwezeshe wakoloni hawa kuingia ndanindani ya Kenya. Hii ilikuwa pande ya kwanza ya reli ya Uganda.

Katika ujenzi wa reli, Waingereza walikumbana na upinzani mgumu, hasa kutoka kwa Koitalel Arap Samoei, kiongozi wa kinandi na mwaguzi aliyetabiri ya kwamba nyoka mweusi atapita katikati ya eneo la Nandi akitema mate ya moto. Nyoka alikuwa anaashiria reli. Kwa miaka kumi Samoei alipigana dhidi ya wajenzi wa reli na gari la moshi. Baadaye, Samoei aliuwawa na Waingereza kwani walikuwa na dhamira ya kuendelea na kumaliza reli hii.

Walowezi waliruhusiwa kuingia bungeni na serikali mwaka wa 1907 kupitia Legislative Council, shirika la Ulaya ambalo baadhi ya walowezi waliasisiwa na wengine walichaguliwa. Lakini tangu mamlaka zaidi zilibakia katika mikono ya Gavana, walowezi walitaka Kenya ibadilishwe kuwa koloni ya kiarauni au taji (Crown Colony), ambayo ilimaanisha mamlaka zaidi kwa walowezi. Walowezi hawa walihitimu lengo lao mwaka wa 1920 kwa kulifanya Baraza liwakilishwe na walowezi zaidi. Waafrika walitengwa kutoshiriki katika siasa ya moja kwa moja hadi mwaka wa 1944, ambapo mmoja wao aliingizwa kwenye Baraza.

Wakikuyu waliamua kuanzisha chama chao cha kwanza cha kupinga harakati za kisiasa ambacho kiliitwa Young Kikuyu Assocaiation. Kiongozi wake alikuwa Harry Thuku. Sababu nyingine ya kuanzishwa kwa chama hiki ni kwa sababu Waafrika hawakuwa na mwakilishi katika siasa.Chama hiki kilianzishwa mwaka wa 1921. Baadaye jina la chama hiki lilibadilishwa likawa Kenya African Union (KAU), shirika la kitaifa lilodai kuingia katika nchi iliyomilikwa na walowezi. Mwaka 1947, urais wa chama hiki ulipewa Jomo Kenyatta

Kuanzia Oktoba 1952 mpaka Desemba 1959, Kenya ilikuwa katika hali ya hatari kufuatia uasi wa Mau Mau dhidi ya utawala wa Uingereza. Ushiriki wa Afrika katika mchakato wa kisiasa uliendelea kwa kasi wakati wa sehemu ya mwisho ya muda huo kwani Waingereza walitaka kujitenga wahalifu na wafuasi wao. Uchaguzi wa kwanza wa moja kwa moja wa Waafrika katika bunge ulifanywa mwaka wa 1957.

Kenya Huru[hariri | hariri chanzo]

Licha ya Waingereza kuwa na matumaini ya kuwapa wapinzani Waafrika mamlaka "wastani" zaidi , ilikuwa Kenya African National Union (KANU) ya Jomo Kenyatta, mwanachama wa kabila ya Kikuyu na mfungwa wa zamani, ambayo iliunda serikali muda mfupi kabla ya Kenya kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963. Mwaka mmoja baadaye, Kenyatta akawa rais wa kwanza wa Kenya juu ya uanzishwaji wa jamhuri.


Chama ile ndogo, Kenya African Democratic Union (KADU),ilichowakilisha muungano wa makabila madogo ambayo yaliogopa utawala wa makabila kubwa, ilijitolea na kujivunja mwaka wa 1964 na wanachama wake wakajiunga na KANU.

Chama ndogo ya upinzani,Kenya People's Union (KPU), ulianzishwa mwaka 1966, kiongozi wake akiwa Jaramogi Oginga Odinga makamu wa rais wa zamani mzee Kenyatta. KPU ilipigwa marufuku na kiongozi kuwekwa kizuizini baada ya chachari za kisiasa zilizohusishwa na ziara za Kenyatta Mkoani wa Nyanza. Hakuna vyama vingine vya upinzani vilivyoanzishwa baada ya 1969, kupelekea Kenya kuwa mfumo wa chama moja chini ya KANU.

Wakati wa kifo ya Kenyatta (22 Agosti 1978), Makamu wa Rais Daniel arap Moi, akawa rais wa mpito. 14 Oktoba, Moi akawa rais rasmi baada ya kuchaguliwa kama mkuu wa KANU na mteule wake pekee. Mwezi Juni mwaka wa 1982, bunge lilirekebisha katiba, na rasmi kulifanya Kenya kuwa nchi ya chama moja. Tarehe 1 Agosti wanachama wa Kenya Air Force walizindua jaribio la mapinduzi, ambalo lilisimamishwa mara moja na vikosi vilivyoongozwa na Jeshi, General Service Unit (GSU) - sehemu ya polisi - na baadaye polisi wa kawaida, lakini sio bila ya majeruhi.

Siasa ya vyama vingi[hariri | hariri chanzo]

Baada ya shindikizo kutoka ndani na nje ya nchi, bunge lilifutilia mbali sehemu ya chama moja ya katiba Desemba 1991. Uchaguzi wa vyama vingi vya kisiasa Desemba 1992 ulimpa Rais ushindi chini ya chama cha KANU kwa kupata viti vingi. Rais Moi alichaguliwa tena kwa muda wa miaka mitano mengine, ingawa vyama vya upinzani vilishinda asilimia 45 ya viti vya bunge. Harakati ya demokrasia ya Kenya ilivunjika kabla ya uchaguzi, hivyo basi kuisaidia KANU kubaki mamlakani.

Afu zaidi mnamo Novemba 1997 uliruhusisha upanuzi wa vyama vya kisiasa kuanzia 11 hadi 26. Rais Moi alishinda uchaguzi upya kama Rais katika uchaguzi wa Desemba 1997, na chama chake cha KANU lilihifadhi viti vingi vya bunge.

Katiba haikumruhusu Rais Moi kukimbilia urais kwa muda mwingine. Moi aliamua kumpa Uhuru Kenyatta fursa ya kukimbilia urais katika uchaguzi wa Desemba 2002, kwa kumfanya awe mrithi wake. Muungano wa Rainbow wa vyama vya upinzani uliishinda chama tawala cha KANU, na kiongozi wake, makamu wa rais Moi wa kitambo, Mwai Kibaki, akachaguliwa kama rais.

17 Aprili 2008, Raila Odinga, kutoka Orange Democratic Movement, mgombeaji urais katika uchaguzi wa Kenya wa 2007, aliapa kuwa Waziri Mkuu wa Kenya, baada ya miaka zaidi ya arobaini ya kukomesha kwa ofisi hiyo.

Angalia Pia[hariri | hariri chanzo]

  • Wakoloni wakuu wa Kenya
  • Wakuu wa Serikali ya Kenya (12 Desemba 1963 hadi 12 Desemba 1964)
  • Wakuu wa Nchi ya Kenya (12 Desemba 1964 hadi leo)
  • Historia ya Nairobi

Marejeleo[hariri | hariri chanzo]

Viungo vya nje[hariri | hariri chanzo]